Din hi taqsima oħra, is-sitt waħda, minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil u l-fantasija ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha HAWN.
Fl-introduzzjoni għamilniha ċara li ħsieb tagħna hu li nagħtu biżżejjed tagħrif biex aħna l-Maltin inkunu nistgħu inpenġu x-xbiha tal-ħafna karattri tal-fantasija li jeżistu mistoħbija fil-kultura tagħna,u mpenġuhom b’mod li l-karattri jkunu jingħarfu minn xulxin – bl-istess mod ta’ kif aħna nagħrfu x-xbiha ta’ Father Christmas, Batman, Superman, Xummiemu, u l-bqija. Bis-saħħa t’hekk, mhux biss it-tagħrif folkloristiku ta’ kull karattru ma jintilifx, imma wkoll dawn il-karattri ma jmutux, u jerġgħu jieħdu l-ħajja fostna. Inħossu li hu importanti li l-kitba tagħna tinqara kollha f’daqqa. Il-karattri li tkellimna fuqhom s’issa tista’ ssibhom HAWN. Illum imiss li nitkellmu fuq:
IS-SĦAĦAR
SAĦĦAR, jew SAĦĦARA, hu kull min għandu l-ħila li jagħmel is-SĦARIJIET. Kull min għandu l-ħila JISĦER. In-Nanna Għula li tissemma fil-ħrafa ta’ Torsinella kienet qabdet lil xi nies u biddlithom f’annimali – żwiemel, bgħula, ħmir, u hekk.[1]Fid-dar tagħha, in-Nanna Għula kellha flixkun mimli bl-ILMA TAL-ĦAJJA, u tliet kobob tas-suf – waħda ħamra, waħda ħadra, u l-oħra kaħla. Meta l-kobob sabithom Torsinella u tefgħet il-kobba l-ħamra mal-art, din saret ħuġġieġa nar; il-ħadra saret masġar kbir, u l-kaħla saret baħar.[2]
Saħħar ieħor hu dak li jissemma fil-ħrafa li Salvu Kajjuwwa qal lil Patri Manwel Magri. It-tifel iż-żgħir tas-sultan, biex isib lil min kien qed jisraq il-lanġasa tad-deheb li kienet tikber fuq siġra li kien hemm fil-ġnien ta’ missieru, kellu jinżel ġo ħofra fl-art li kienet tant fonda li kont tistħajjilha bla qiegħ. Imma meta fl-aħħar wasal fil-qiegħ, sab ruħu fid-DINJA TA’ TAĦT li, bħal ta’ fuq, kienet mimlija bini u djar. F’din id-Dinja ta’ Taħt, kien hemm jgħix saħħar li, bħalma kienet tagħmel in-Nanna Għula, kien iħobb jibdel in-nies fi żwiemel.[3] Biex tara kemm il-ħrejjef għandhom ħabta jitħalltu u jitħawdu flimkien, u hu dmir tagħna li nħolluhom u nagħżluhom minn xulxin, anke s-saħħar tad-Dinja ta’ Taħt kellu tliet kobob wara l-bieb – waħda bajda, waħda ħamra u oħra kaħla – u lil dawn stajt tużahom l-istess bħal dawk tan-Nanna Għula.
Ċertu Matteo Falzon, li n-nies kienu jafuh bħala “Is-Saħħar Falzun” darba ttieħed quddiem l-Inkwiżitur fil-palazz tiegħu fil-Birgu għax l-Inkwiżitur ried jakkastigah fuq xi sħarijiet li kien għamel. Is-Saħħar Falzun talab li jġibulu quddiemu bettija mimlija bl-ilma, u meta ġabuhielu, qabeż għal rasu ġo fiha u…u madoffi għeb…ma deherx aktar. Wara xi żmien l-Inkwiżitur irċieva ittra minn Sqallija b’kaligrafija li tingħaraf li kienet tas-Saħħar Falzun. Fl-ittra li bagħat minn Sqallija Falzun staqsa lill-Inkwiżtur: “Sur Inkwiżitur, tiftakarni lili?”[4] Żutt!” Biex tara dawn is-sħaħar x’kapaċi jagħmlu! Minn ġol-bettija s-Saħħar Falzun għadda minn taħt l-art u feġġ x’imkien fi Sqallija.
Is-sħarijiet li jagħmlu s-sħaħar, fil-biċċa l-kbira jagħmluhom biex ifixklu lil dak li jkun, mhux biex jgħinuh. Imma mhux dejjem. Il-mara xiħa li ltaqa’ magħha l-eroj tal-ħrafa tax-XINI JIMXI FL-ART, li mid-dehra kienet saħħara wkoll, kienet qalet lit-tifel: “Ibni, nirrak l-ewwel daqqa li tagħti bir-rixa (mannara) fuq is-siġra, joħroġ minnha x-Xini Jimxi fl-Art”. U hekk kien, għax meta ta l-ewwel daqqa bil-mannara maz-zokk tas-siġra, ħareġ minnha x-xini li kien ilu tant ifittex. Is-seħer tax-xiħa sewa ta’ ġid – u dan kollu għax l-eroj tagħna kien tema’ lix-xiħa meta kienet bil-ġuħ.[5] Jiġifieri fid-dinja trid tagħmel il-ġid ma kulħadd għax ma tafx x’jista’ jinqala’.
Il-ħrafa ta’ Ali Baba u l-Erbgħin Ħalliel hi ħrafa Għarbija. Il-kap tal-ħallelin meta kien jasal ħdejn l-għar li kien il-moħba tagħhom kien jgħid (bl-Għarbi) “Ifteħ Je Semsim”. Bil-Malti din tiġi “Iftaħ Ja Semsim”, u l-Ingliżi gerfxuha u qaluha: “Open Sesame”[6]. Meta kien jgħid “Iftaħ Ja Semsim”, il-bieb kien jinfetaħ u hu u sħabu jkunu jistgħu jaqbdu dak li jkunu serqu u jaħżnuh u jaħbuh ġol-għar.
Fil-Ħrafa tax-Xhur[7] wieħed tallab twajjeb kien daħal f’dar u fiha sab lit-tnax-il xahar tas-sena, kollha rġiel, imdawrin ma’ mejda jieklu ikla mill-aqwa. Billi t-tallab ġab ruħu tajjeb magħhom u rawh li kien fil-bżonn, ix-xhur tawh mindil (sarvetta) u qalulu li meta jkun bih il-ġuħ kellu jħares lejn il-mindil u jgħidlu “Ifrex!”,u l-mindil jifrixlu quddiemu ikla mill-itjeb. Meta jlesti it-tallab kellu jgħid lill-mindil “Erfa’” u l-mindil kien jisbarazza kollox u x’aktarx li kien jaħsillu anke l-platti!
Jiġifieri KLIEM IS-SEĦER jista’ jiswa ta’ ġid ukoll. Imma aktarx iva milli le, bis-sħarijiet li jagħmlu, is-sħaħar jaqilgħulek ħafna nkwiet u mhux jagħmlulek il-ġid.
Ngħidu aħna s-sħaħar jistgħu JGĦAJNUK. Iħarsu lejk, jew lejn xi ħaġa li tkun tiegħek, jgħidu xi kliem, u jġibuk fl-inkwiet. Biex nieħdu eżempju: wieħed li kien jgħajjen ħafna, kif ra l-karozza li kien għadu kemm xtara sieħbi mill-idejn qal: “Ara kemm hi sabiħa dil-karozza!” Sieħbi jaħlef li ma laħaqx saq żewġ kantunieri ‘l bogħod qabel ma waqgħetlu l-makna tal-karozza minn postha u kien għoddu baqa’ dieħel ġol-ħajt!
Is-sħaħar jistgħu jagħmlulek MAGĦMUL. Jiġifieri jagħmlu xi ċerimonja jew RITWAL li jkun maħsub biex jagħmillek il-ħsara, jew biex iġiegħlek tagħmel dak li ma tridx. Ngħidu aħna fil-11 ta’ Ġunju 1625, waħda mara jisimha Lorenza Fatredina, li kienet lsira ta’ mara oħra jisimha Serafina Daniela, gżat lil sidtha quddiem l-Inkwiżitur u qaltlu li sidtha kienet tagħmel is-seħer. Per eżempju: Sidtha kienet tefgħat għajnejha fuq ċertu raġel, u biex iġġiegħel lil dan ir-raġel iħobbha u jinġibed lejha, ippruvat TESĦRU (jiġifieri tagħmillu seħer) billi qalet dan il-kliem:
Jannar, Jannar, ja ħanin, ja ġabbar,
(It-tali) qiegħed fuq siġġu minn tan-nar,
żarbunu nar, kalzettih nar, qalzietu nar, qmistu nar,
ġaktu nar, tewqu nar, kappellu nar,
kulma fuqu nar, u jgħajjat
Jannar, Jannar, ja ħanin, ja ġabbar,
X’bik ja ibni, b’dil-għajta, b’dil-ħrara,
J’ommi, ma huwa waqt il-ħin u le waqt is-sehen,
(it-tali qed) jesħirni fuq faħma Indjana,
taħraqni taħraqni, tleblibni tleblibni, u rmied tagħmilni.
Ja ibni mur bis-sliema f’daru u għamel li qallek.[8]
Mur ifhem! Imma minħabba dan il-magħmul, Serafina spiċċat quddiem l-Inkwiżitur, u tgħidx kemm għajjat magħha.
Minbarra li jgħidu KLIEM IS-SEĦER, biex jagħmlu l-magħmul u JISĦRU lil dak li jkun, is-sħaħar jużaw ukoll in-nar u l-ġamar; il-bħur (inċens), il-melħ, il-mastika – li hi gomma magħmula mir-raża ta’ sġajra (arbuxell) li bil-Malti jgħidulha DERU (Pistacia lentiscus), u anke BIĊĊA SPAGA BI ĦMISTAX-IL GĦOQDA ġo fiha.[9] Jidher li l-Maltin din il-mastika li semmejna kienu jafuha bħala WEXAQ (gum Ammoniac).[10] X’aktarx li kienet tintuża wkoll il-liedna.[11]
Is-sħaħar barra li jagħmlu l-magħmul u jgħajnu lin-nies, għandhom ukoll il-fama li jogħlew fl-ajru u jtiru minn post għall-ieħor.[12] Biex ikunu jistgħu jtiru, is-sħaħar jindilku ma’ ġisimhom kollu bi dlik magħmul ukoll mill-meraq tal-ħxejjex. X’aktarx li meta jtiru jkunu għarwenin, għalkemm jgħidu wkoll li ġieli jkunu lebsin xi fardal, jew ikunu għaddejin jiġru fl-ajru u xi saħħara taqgħalha l-karkura li tkun liebsa u tiġi fuq xi bejt ta’ xi ħadd![13] Imma kif itiru? Is-sħaħar ta’ Malta m’għandhomx xkupi li jirkbu fuqhom u jtiru bihom. Dawk huma s-sħaħar ta’ ħaddieħor, mhux tagħna. Is-Sħaħar tagħna jirkbu l-irjieħ. L-irjieħ li jirkbu biex iġġoruhom u jeħduhom minn post għall-ieħor jgħidulhom il-MNIEFAĦ, u meta jgħaddu minn fuqek tħoss ir-riħ kiesaħ tagħhom jonfoħ u jdur miegħek bil-qawwi – għax is-sħaħar, meta jtiru, x’aktarx li ma jkunux weħidhom, imma jkun hemm qatgħa sħiħa minnhom. Itiru flimkien qtajja’ qtajja’, jinġabru u jiltaqgħu f’ċerti postijiet, biex joqgħodu jiżfnu u jdoqqu. L-aqwa postijiet tagħhom huma xi għerien li hemm iċ-Ċirkewwa, u post f’Għawdex fuq ir-riħ ta’ Wied Sansun, fejn hemm għar jgħidulu Għar il-Lhud.[14]
Imma allura inti ma tista’ tagħmel xejn kontra dawn in-nies tal-biża’? U żgur li tista’! L-ewwelnett, jekk is-sħaħar ikunu għaddejin itiru fl-ajru u ddoqq qanpiena ta’ knisja, dawn – bupp – jinstabtu mal-art. Jgħidu li darba xi sħaħar kienu għaddejin itiru minn fuq il-knisja tal-Kapuċċini – il-knisja ta’ Santa Liberata fil-Kalkara – u, jew bir-riħ jew b’xi ħaġa oħra, daqqet il-qanpiena. Kif daqqet il-qanpiena, waħda mis-sħaħar waqgħet, għarwiena, fil-bitħa tal-kunvent. Imn’alla kien hemm wieħed Ajk li kien jifhem xi ftit f’dawn l-affarijiet tad-dinja. Dan l-Ajk ma ħabbel rasu xejn; qabad sikkina tal-ħadid bil-ponta, u qata’ ċirku tond fl-art, dawramejt ma’ dil-persuna, u din, ta’ saħħara li kienet, qabdet u reġgħet taret, u ħalliet lill-patrijiet bi kwiethom.[15] Billi s-sħaħar jibżgħu mill-qniepen, dawn joħorġu jtiru biss bil-lejl, bejn Tal-Imwiet u l-Paternoster – jiġifieri fl-aktar ħin twil tal-lejl li fih ma jdoqqux qniepen.
Pittura ta’ Luis Ricardo Falero: Sħaħar itiru fl-ajru, sejrin għal xogħolhom; imma s-sħaħar tagħna m’għandomx xkupi – jirkbu u jtiru fuq l-imniefaħ.
It-tieninett: hawn min jgħid ukoll li jekk fil-lejl ta’ qabel il-festa ta’ San Ġwann tal-Ħġejjeġ torqod barra għall-arja u tixxarrab bin-nida, is-sħaħar ma jkunux jistgħu għalik għal sena sħiħa![16]
U t-tielet, għal kontra KLIEM IS-SEĦER hemm KLIEM IR-RIQI. Dan il-kliem jgħiduh nies li jkunu jafu kif JIRQUK meta xi ħadd jgħajnek. Eżatt kif jagħmlu s-sħaħar, kliem ir-Riqi jrid ikun akkumpanjat ukoll minn ritwal, jew ċerimonja. Fil-każ tar-Riqi, iċ-ċerimonja għandha isem: TBAĦĦIR. Biex tirqi lil xi ħadd trid tbaħħru. Tista’ tbaħħar anke lil xi dar, jew garaxx, jew karozza, ħalli l-Għajn ma tkunx tista’ għaliha.
IT-TBAĦĦIR ismu miegħu. Biex tbaħħar trid il-BĦUR – jiġifieri l-inċens. Il-bħur l-aħjar isir billi taħraq ftit weraq taż-żebbuġ, u l-aħjar weraq hu dak li jitqassam fil-knejjes nhar Ħadd il-Palm. Biex il-weraq taż-żebbuġ jaqbad iktar malajr, tista’ żżid miegħu xi biċċtejn xama’ tal-Gandlora – jiġifieri dik li titbierek u titqassam mill-Kappillani fit-2 ta’ Frar. Titfa’ kollox ġo xi taġen jew kazzola, u wara li tkebbes u tqabbad il-weraq taż-żebbuġ, tifga n-nar billi tgħatti l-kazzola b’għatu li jagħlaq sewwa. In-nar jintefa’, imma t-taħlita tibqa’ ddaħħan. Dak id-duħħan ikun il-bħur li għandek bżonn. Jekk tkun se tbaħħar id-dar, li għandek tagħmel hu li ddur mad-dar kollha, tidħol f’kull kamra u f’kull rokna u tgħid KLIEM IR-RIQI. Jew jekk tkun se tbaħħar lil xi ħadd, dur dawra madwaru minn fuq s’isfel, bil-kazzola ddaħħan, ħalli l-bħur idur miegħu u jiksih sew.
KLIEM IR-RIQI jista’ jkun xi ħaġa sempliċi bħal:
San Barnabaw
Jekk hawn xi ferħa jew xi għajn ħażina
tmur minn hawn.
Imma dari kellhom kliem ferm isbaħ. Ngħidu aħna ċerta waħda jisimha Lieni, jew Luna, il-mara ta’ Pietru Perianu minn Birkirkara kienet qalet lill-Inkwiżitur dan il-kliem:
Għajn kaħla, għajn xehba, u għajn kollija
Jiena nerħiha
U naqta’ l-għejun minn fuqha
Li kienu mija.
U oħra:
Ħamsu u Ħmejsa
Fuħaġġar u mimejsa
Dhejba misruġa
U minn għajnu tkun għajnu maħruġa.[17]
L-aħjar jum biex tbaħħar hu nhar ta’ Ħamis, f’dak il-ħin li l-qniepen ikunu qed idoqqu dik il-mota magħrufa bħala “Tal-Ħamis”. Jew tista’ tistenna li jasal Sibt il-Għid. Fil-lejl ta’ qabel jisbaħ il-Ħadd, tisma’ il-qniepen tal-knejjes jibdew idoqq l-Glorja. Il-qniepen idoqqu, u inti iddur bit-taġen u tgħid il-kliem. Jekk tkun qed tbaħħar id-dar, qis li tbaħħar isfel u fuq, u ddur kull rokna, inkluż taħt is-sodod. Qis ukoll li qabel tibda tbaħħar, tiftaħ il-bieb tal-bejt u l-bieb ta’ barra, ħalli jekk tkun daħlet xi ħaġa ta’ barra minn hawn fid-dar, din tkun tista’ toħroġ tiġri mingħajr ma tagħmel ħsara, biex ma tmurx tifqagħlek il-bieb jew l-antiporta bil-fixla biex toħroġ!
Jekk taħseb li fid-dar jista’ jidħol xi ħadd li jgħajjen, li għandek tagħmel hu li tqiegħed BOMBLU mimli bl-ilma x’imkien fejn ikun jista’ jitfa’ għajnejh fuqu kull min jidħollok mill-għatba ‘l ġewwa. Għajnejh imorru fuq il-bomblu u l-għajn ħażina teħel hemm! Jgħidu li l-iskultur magħruf Mastru Salvu Psaila, minn Bormla, kien imqabbad jagħmel l-istatwa ta’ Santa Liena ta’ Birkirkara. L-istatwa ħarġitlu kapolavur mill-isbaħ, u biex ma jgħajnuhielux, poġġiela ħdejn saqajha bomblu b’wiċċ ta’ maskarun impenġi fuqu – ħalli l-għajn ħażina jiblagħha l-bomblu![18] Jekk m’għandekx bomblu, tista’ tqiegħed qoffa mimlija bajd fuq xi mejda. Jekk minn żmien għal żmien issib xi bajda mifsuda, dak ikun sinjal li daħallek fid-dar xi ħadd li jgħajjen!
Biex ma jitgħajnux dari n-nies kienu jilbsu madwar għonqhom ħannieqa u magħha kienu jdendlu qoxra ta’ bebbuxu tal-baħar li bil-Malti jissejjaħ BAĦBUĦA. Magħha tista’ żżid ukoll xi qrun żgħir magħmul “ mill-ħaġar mieles misjub ħdejn il-baħar”.[19]
Is-sajjieda għadhom sal-lum jonqxu għajn fuq il-mustaċċ tal-luzzijiet tagħhom; waħda fuq kull naħa. Il-bdiewa, u n-nies tal-irħula, spiss kienu jqiegħdu qrun kbir ta’ baqra jew barri, x’imkien fil-għoli fejn jidher – għax il-qrun ibiegħed l-Għajn.
Il-Qrun ibiegħed il-Għajn. Ritratt ta’ Bernard Agius u Joe Borg
Ikun jonqos biss li npenġu saħħar jew saħħara biex nuru kif ikunu. Is-sħaħar x’aktarx li bħall-qtates, għandhom sebat erwieħ, u għandhom il-ħila jgħixu iktar minn ħajja waħda. Hawn min jgħid li jgħixu mijiet ta’ snin. Għalhekk fil-biċċa l-kbira jpenġuhom bħala nisa u rġiel xjuħ ħafna. U aktar nisa milli rġiel. In-nisa, fil-biċċa l-kbira, jgħixu aktar mill-irġiel, u dari kienu n-nisa xjuħ li l-aktar li kienu jiġu mixlija li kienu sħaħar. Meta l-Maltin kienu għadhom jafu jitkellmu l-Malti sewwa, kellhom kelma għal mara xiħa ħafna: GĦAĠUŻA. L-Għaġuża hi mara xiħa għakka, mgħawġa ganċ, imma ma tridx tmut, għax għandha sebat erwieħ, u għax iktar ma tikber iktar titgħallem. Lit-tfal ta’ dari kienu jgħidulhom storja fuq l-Għaġuża. Fl-ewwel ta’ Jannar, jiġiferi fl-ewwel tas-sena f’nofsinhar, lit-tfal kienu jibgħatuhom jiġru lejn il-knisja tar-raħal, biex jaraw in-nies “jitfgħu l-Għaġuża minn fuq il-kampnar għal isfel”. F’Għawdex donnu li din il-ħaġa kienet issir darba nhar ta’ Ħamis f’nofs ir-Randan.[20] Mill-banda l-oħra, fil-Birgu l-Għaġuża kienet tintefa’ minn fuq il-kampnar tal-knisja tal-Lunzjata waqt id-daqq tal-Glorja f’Sibt il-Għid, sbiħ il-Ħadd. F’artiklu li deher fl-Imnara tal-2017 hemm miktub hekk: “Minn fuq il-kampnar tal-knisja kien jintefa’ għal isfel trajbu mgeżwer f’libsa qadima u mqattgħa. It-trajbu kien jissejjaħ l-Għaġuża”.[21] Jien ngħid li ċerimonja bħal din kienet aktar tagħmel sens fi tmiem is-sena l-qadima u l-bidu tal-ġdida. Il-bniedem iħoss li f’dan iż-żmien għandu jaqleb il-folja u jibda mill-ġdid – jarmi u jeħles mill-qadim, u jħares bit-tama lejn dak li għadu ġej. L-Għaġuża saħħara li taqla’ l-inkwiet kienet tintrema ‘l barra, biex is-sena tibda b’wiċċ il-ġid.
Imma hemm storja ferm iktar iddettaljata fuq waħda Għaġuża li kienet ukoll Saħħara. Għal darb’oħra jkollna noqgħodu fuq dak li qalilna Ġorġ Pisani fil-ktieb tiegħu Mill-Gżiratal-Ħolm, li fih Pisani tana ħafna stejjer minn Għawdex. Waħda minnhom kienet il-ħrafa ta’ Infetaħ! Ingħalaq! Jew l-Għaġuża Saħħara.[22] Din l-Għaġuża kienet tgħix fir-raħal tal-Munxar, Għawdex. Issa f’dak ir-raħal kien hemm aktar minn għaġuża waħda, imma din tal-ħrafa kienet tingħażel mill-oħrajn u tissejjaħ Saħħara għax kienet kapaċi tqabbad in-nar bla ma tuża ż-żnied, tbassar fejn wieħed għandu jħaffer biex isib l-ilma, taqra l-ġejjieni u x-xorti, u tfejjaq in-nies billi tisqihom xorb li tagħmel hi mit-togħlija ta’ xitla li tissejjaħ WIDNET L-GĦOMOR, jew Xeħt il-Għomor (bl-Ingliż ġie li jgħidulha comfrey). L-Għaġuża kienet iżżomm id-dorga mimlija b’dan l-ilma tal-ħajja f’toqba fil-blat li hemm fil-wied tax-Xlendi, qrib il-Munxar. Jekk tgħaddi minn quddiem din it-toqba int u tiela’ mix-Xlendi għar-Rabat, taraha qed tinfetaħ, imma jekk tħares lejha int u nieżel mir-Rabat għax-Xlendi taraha qed tingħalaq. It-tobba t’Għawdex għeru għal dix-xiħa li kienet tfejjaq lin-nies, u serqulha d-dorga minn idha, imma meta telqu jiġru biha, waqgħu għal wiċċhom, inkisritilhom, u tilfu kollox. Meta rat hekk l-Għaġuża ssuppervjat u għebet għal kollox minn Għawdex. Magħha għebet ukoll il-ħaxixa li kienet tagħti l-fejqan: Widnet l-Għomor.
Mela naqblu li s-Saħħar u s-Saħħara huma t-tnejn xjuħ. Ġorġ Pisani jgħid li waħda minnhom kienet “qsajra, faqmija, u b’għajnha l-leminija kemmxejn magħluqa”[23]. Tagħmel ħafna sens.
Il-kitba ta’ Ġorġ Pisani wkoll hi bżonjuża ħafna biex noħolqu l-ikonografija li għandna bżonn. Kellu jkun Ġorġ Pisani biex sirna nafu bi ħrafa li kienet tingħad fl-Għarb, Għawdex, dwar mara xiħa, jew għaġuża oħra, li kien jisimha ŻULEJMA. Din il-mara kienet meqjusa minn kulħadd bħala Saħħara, u għandha kienu jmorru dawk li xtaqu jkunu jafu l-ġejjieni tagħhom. Pisani jgħidilna li lil Żulejma n-nies tal-Għarb kienu jafuha aktar b’laqamha milli b’isimha. Laqamha kien: L-IMĦALLA. L-imħalla hi waħda mill-għodod li dari kienu jintużaw fix-xogħol tal-insiġ tad-drapp fuq in-newl. L-Imħalla hi pariġġ l-Imkebba, waħda tintuża biex tħoll il-ħajt li jkun se jintuża għall-insiġ, u l-oħra tintuża biex tkebbu – tkebbeb il-ħajt fuq il-mekkuk. Żulejma kienet iddawwar l-imħalla f’idha u filwaqt li l-ħajt jinħall minn mal-imħalla u jitkebbeb fuq l-Imkebba, kienet tgħid hekk:
Imħalla, Ja mħalla,
Bassarli minn kmieni
Il-ġid jew id-deni
Mistur fil-ġejjieni.[24]
Żulejma kienet tifli sew x’qed jagħmel il-ħajt hu u jinħall u bħal titnebbaħ minnu u tbassar il-ġejjieni u x-xorti ta’ dawk li jmorru għandha u jistaqsuha. Ma jkun ġara xejn kieku kellna niftakru dan l-isem, u s-saħħara tagħna nkunu nafuha bħala Żulejma, bħalma nafu li s-saħħar Ingliż jismu Merlin.
Lill-Ġganta penġejniha tagħżel is-suf fuq biċċa għodda li tissejjaħ “magħżel”. Il-Ġganti għandhom ukoll ħallieġa – biċċa għodda oħra marbutamal-insiġ. Lis-saħħara nistgħu inpenġuha tħoll il-ħajt imkebbeb fuq L-IMĦALLA, u ddawru mal-IMKEBBA. Ma ninsewx li ħdejn saqajha għandu jkollha kannestru bi tliet kobob tas-suf ġo fih – waħda ħamra, l-oħra ħadra, u l-oħra kaħla. L-Imħalla, l-Imkebba u t-Tliet kobob tas-suf humas-simboli tagħha. Tkun liebsa sidrija, maktur imdawwar ma’ rasha, geżwira mdawra mad-dublett, u fardal, kollox ta’ lewn skur, x’aktarx iswed.
Jiġifieri nistgħu npenġuha xi ħaġa hekk:
Tpenġija tal-artist bravu Eric Leone. Saħħara liebsa l-iswed, bl-imħalla f’id waħda, u bl-imkebba fuq in-naħa l-oħra. Ħdejn saqajha kannestru bi tliet kobob ta’ lwien differenti.
Trid toqgħod attent, għax xi kull tant is-saħħara jkollha xi wiċċ innoċenti bħal dan!
Suġġeriment ta’ John Spiteri Gingell ta’ kif tkun is-saħħara.
Xbieha tas-saħħara maħluqa minn ritratt tal-istatwetta li għamlilna Richard Bartolo
Aktar ritratti tal-istatwetta tas-saħħara ta’ Richard Bartolo
Biex ma jitgħajnux dari n-nies kienu jilbsu madwar għonqhom ħannieqa u magħha kienu jdendlu qoxra ta’ bebbuxu tal-baħar li bil-Malti jissejjaħ BAĦBUĦA. Magħha tista’ żżid ukoll xi qrun żgħir magħmul “mill-ħaġar mieles misjub ħdejn il-baħar”.
TAJJEB IMMA LIS-SAĦĦAR KIF SE NPENĠUH?
Mela lis-saħħara sibna tarf ta’ kif inpenġuha. Imma lis-Saħħar kif se npenġuh? Din ħabbtitna ftit għax fil-letteratura Maltija ftit hemm dettalji tiegħu. Biex tgħaxxaqha, aħna issa influwenzati wisq mill-istampi ta’ ħaddieħor u bħalma ġejna ndottrinati li s-saħħara ttir fuq xkupa, daqshekk ieħor ġejna indottrinati li s-saħħar ikun liebes bħal Merlin tad-dinja Anglo-Sassona. Ejja nerġgħu ngħiduha ħalli forsi xi darba tidħol f’rasna: Is-saħħara Maltija ma ttirx fuq xkupa, imma ttir fuq l-Imniefaħ; u s-simboli tagħha huma l-Imħalla u l-Imkebba li kienu jintużaw fl-insiġ, u tliet kobob tas-suf, ħamra, ħadra, u kaħla. U s-saħħar x’simboli għandu? Ippruvajna nagħmluh liebes ilbies tradizzjonali Malti; imma meta libbisnih hekk – ma kkonvinċiniex. Inħossu li s-saħħar hu marbut wisq mad-dinja tal-Orjent u din minn dejjem kellha kuntatti kbar mal-kultura tagħna. Allura iddeċidejna hekk:
Is-Saħħar ikun qargħi għal kollox, bil-qargħa tleqq u xagħar xejn, imma l-qargħa tkun moħbija taħt turbant li jkollu mleflef ma’ rasu, allura inti din il-qargħa ma tarahiex sakemm ma ttajjarlux it-turbant. F’ħalqu jkollu dejjem pipa minn dawk tal-qasba twila. Id-daqna li jkollu tkun twila wkoll u tkun dejjem bajda karti, bajda lift. Ikun liebes kaftan, li qisu kabozza imma bla barnus, imżejjen u mberfel bis-simboli tas-seħer, u terħa wiesgħa u kkuluritta u bil-frenża ma’ qaddu, li tissejjaħ ukoll buxakka. Ikollu qalziet bil-qliezi wiesa’ li jissejjaħ sarwal. Is-saħħar iħobb ixidd żarbun tal-ġild magħmul għand l-aqwa skarpan, għax il-qorq ma’ jistax għalih. Jiġifieri jkun xi ħaġa hekk:
Xbieha tas-saħħar u s-saħħara maħluqa mir-ritratti tal-istatwetti ta’ Richard Bartolo. Jekk is-saħħara Maltija jisimha ŻULEJMA, is-saħħar Malti x’jismu? Insemmuh: BEDUD. Żulejma u Bedud.
Ritratti tal-istatwetta tas-saħħar ta’ Richard Bartolo meħudin minn angoli differenti
IT-TERMINOLOĠIJA TAD-DINJA TAL-FANTASIJA U TAS-SEĦER
Irridu jew ma rridux, l-ilsien Malti jkollu ta’ kuljum iħabbat wiċċu mal-ilsien Ingliż. Hi diżgrazzja kbira għall-kultura tagħna li ħafna Maltin ikunu jafu l-kelma bl-Ingliż, u jridu joqgħodu jistaqsu l-istess kelma kif tingħad bil-Malti. Jekk il-Malti jidra jaħseb bl-Ingliż, l-ilsien Malti joħroġ tellief. Biex titkellem il-Malti, trid taħseb bil-Malti, u jekk tagħmel hekk issib li hu l-Ingliż li jkollu jfittex biex isib il-kelma Ingliża għall-kelma Maltija – u ħafna drabi ma jsibhiex. Ngħidu aħna l-Ingliż m’għandux kelma waħda għall-verb “tgħajjen”. Trid tgħid “to cast the evil eye”. Jekk il-lista nagħmluha bl-Ingliż, nerġgħu naqgħu fl-iżball li l-Ħares ngħidulu “ghost”, waqtilli “ghost” hu fatat jew ruħ. Fl-Ingliż m’hemmx terminu preċiż li jiddeskrivi sewwa l-Ħares tagħna. Il-Ħares suppost li hu karattru tal-fantasija li jidħol x’imkien u lilek ma jkunx iridek hemm. Jew ikollu teżor u ma jridx jagħtihulek. Dan mhux ir-ruħ ta’ xi ħadd li miet u, ngħidu aħna, ruħu baqgħet tidher. Il-Ħares jista’ jidher bħala serp, jew kelb, u l-erwieħ ma jagħmlux affarijiet bħal dawn. X’kelma tuża bl-Ingliż għall-Ħares? “Guardian”? “Guardian” tista’ tfisser xi nofs tużżana affarijiet oħra. “Guardian Spirit” tista’ tinftiehem li tirreferi għall-Anġlu Kustodu. Hu minħabba li m’hemmx terminu eżatt fl-Ingliż li l-kelma Ħares qed titlef it-tifsira t-tajba tagħha fil-Malti. Dan mhux sew. Din hi għarukaża kbira. Il-kelma “talisman” hi użata fl-Ingliż imma ġejja mill-Għarbi. Il-kelma “amulet” jużaha l-Ingliż ukoll, imma ġejja mill-Latin. Jekk l-Ingliż għandu dritt juża dawn il-kelmiet, daqshekk ieħor għandu l-Malti. Il-lingwi huma sbieħ u importanti għall-kultura tal-bniedem, għax dak li tista’ tgħid f’lingwa, ħafna drabi ma tistgħax tgħidu eżatt fl-oħra. Bl-Ingliż jgħidu Lost in translation. Mela biex tikteb tajjeb bil-Malti, trid taħseb bil-Malti, mhux taħseb bl-Ingliż u tipprova tittraduċi għall-Malti. B’danakollu, minħabba l-ħakma li sar għandu l-Ingliż fuqna, ikollna nagħmlu din il-lista:
| Malti | Ingliż |
| Saħħar | Wizard jew Sorcerer |
| Saħħara | Witch jew Sorceress |
| Seħer/Sħarijiet | Witchcraft jew Sorcery |
| Issaħħar (jew aħjar, tisħer) | To bewitch |
| Iċċantar | To enchant |
| Tgħajjen | To cast the Evil Eye |
| Magħmul | Spell |
| Tagħmel Magħmul | To cast a Spell |
| Tirqi/Riqi/Kliem ir-Riqi | Incantation |
| Qari/Taqra x-xorti | Divination |
| Sinjal | Omen |
| Teħbir (bil-mejtin) | Necromancy |
| Għarraf | Medium jew Diviner |
| Mewwi/Mewwija | Haunted (Fuq din nitkellmu aktar tard.) |
| Ruħ jew Fatat | Ghost |
| Spettru | Spector |
| Risq | Good Luck |
| Fell | Bad Luck |
| Amulet | Amulet |
| Talisman | Talisman |
| Maġija | Magic |
| Illużjonista (Magu) | Magician |
| Ingliż | Malti |
| Amulet | Amulet |
| Bad Luck | Fell |
| Cast a Spell | Tagħmel magħmul |
| Charm | Amulet |
| Conjurer | Bużullottist |
| Demon | Xitan |
| Diviner | Jaqra x-xorti |
| Enchanter | Iċantar |
| Evil Eye | Għajn |
| Ghost | Ruħ jew Fatat |
| Ghoul | Għul |
| Good Luck | Risq |
| Incantation | Riqi |
| Necromancy | Teħbir bil-Mejtin |
| Necromancer | Għarraf |
| Magician | Illużjonista |
| Medium | Għarraf |
| Omen | Sinjal |
| Portent | Sinjal |
| Sorcerer | Saħħar |
| Sorceress | Saħħara |
| Sorcery | Seħer jew Sħarijiet |
| Spell | Magħmul |
| Spector | Spettru |
| Spirit | Spirtu jew Ruħ |
| Spook | Babaw |
| Spooky | Tat-tkexkix |
| Talisman | Talisman |
| Wizard | Saħħar |
| Witch | Saħħara |
| Witchcraft | Sħarijiet jew Seħer |
(C) Ġużi Gatt
[1]Guże Cassar Pullicino, Stejjer ta’ Niesna, Dipertiment tal-Informazzjoni, Malta, 1967, Paġna 11
[2]Ibid.
[3]Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna, Malta 1994, 182-196
[4]Guże Cassar Pullicino, Folktales of Malta and Gozo, Malta University Publishers Ltd., 2000, Paġna 179
[5]Ibid, paġni 87-96.
[6]https://en.wikipedia.org/wiki/Open_Sesame_(phrase)
[7]Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna, Malta 1994, 259-271
[8]Cassar, Carmel, Society, Culture, and Identity in Early Modern Malta, Malta, Mireva Publications, 2000, paġna 177
[9]Ara t-teżi tal-MA ta’ Olvin Vella: L-Għejun tal-Istorja tal-Malti, mil-bidu sa Vassalli, 2006, il-Fakulta tal-Arti, paġna 38
[10]Ibid, paġni 38-39. Il-mastika (jew Arabic Gum) u l-gum Ammoniac, it-tnejn jafu n-nisel tagħhom lill-arbuxell magħruf bħala Pistacia Lentiscus:
https://en.wikipedia.org/wiki/Mastic_(plant_resin)
https://en.wikipedia.org/wiki/Pistacia_lentiscus
[11] Ara t-teżi tal-MA ta’ Olvin Vella: L-Għejun tal-Istorja tal-Malti, mil-bidu sa Vassalli, 2006, il-Fakulta tal-Arti, paġna 40
[12 ]Zarb, Tarcisio, Folklore of an Island, Malta, PEG, 1998 paġni 100-110.
[13] Ibid, paġna 108.
[14] Mifsud, Stephan D., The Maltese Bestiary, Malta, Merlin Publishers Ltd., 2014, paġna 73, u ara wkoll il-Ħrejjef ta’ Patri Magri, paġna 172.
[15] Zarb, Tarcisio, Folklore of an Island, Malta, PEG, 1998 paġna107.
[16 ] Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor, Għawdex, 2002, paġna nru. 3
[17] Cassar, Carmel, Daughters of Eve, Malta Mireva Publications, 2002, paġni 130-131.
[18] Dougall, Angelo, Il-Bomblu u l-Għajn Ħażina, L-Imnara Nru. 19, Vol. 5, Nru. 2, 1995, paġni 46-47.
[19] Pisani Ġorġ, Għawdex Joħlom fil-Leġġendi, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 1980, paġna 70.
[20] Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor, Għawdex, 2002, paġna nru. 75
[21] Attard, Anton, Drawwiet f’Jum l-Irxoxt fil-Birgu ta’ Dari, L-Imnara Nru 40, BDL, 2017
[22] Pisani Ġorġ, Mill-Gżira tal-Ħolm, Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 1995, Paġni 15-30
[23] Ibid, paġna 144
[24] Pisani, Ġorġ, Mill-Gżira tal-Ħolm, Stamperija Indipendenza, Malta, 1995, paġna 312.