Din hi it-tielet silta minn ġabra ta’ kitba ta’ Ġużi Ġatt li oriġinarjament dehru fil-ktieb tiegħu “Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni”.

QABIL IX-XAGĦAR (Caprine Species)

Fl-istat naturali tagħhom, il-baqar, in-nagħaġ, u l-mogħoż ilkoll jgħixu bir-RAGĦI (pasturage/grazing), imma mhux ilkoll jirgħu fl-istess ambjent. Il-mogħża tfittex mkejjen muntanjużi u muħġara, tixxabbat ma’ l-ogħla blat u tixref fuq irdumijiet u xfarijiet fejn bhejjem oħra jibżgħu jersqu. Ma tħobbx tgħix ubbidjenti f’merħla bħan-nagħġa, imma timraħ ‘il fejn tgħidilha rasha; tiekol ix-xewk, l-għollieq, l-ħurrieq, u ħxejjex li bhejjem oħra jaħarbuhom.

Il-mogħża tagħtina l-laħam, il-ħalib u l-ġlud. Il-laħam jissejjaħ LAĦAM TAL-GIDI (goat’s meat, kid). Il-ħalib tal-mogħoż hu tajjeb ħafna u dari kien anke rrikomandat mit-tobba kontra l-mard tas-sider (tuberkulożi) u għal min ikun allerġiku għal ħalib ieħor. Il-fama tal-ħalib tal-mogħża ħadet daqqa ta’ ħarta meta Temi Zammit sab fih il-batterju tad-deni rqiq. Il-bniedem jista’ jimrad bid-deni rqiq anke mill-ħalib tal-baqar u hu għalhekk li l-ħalib jiġi ppasturizzat jew mgħolli. Kienet weħlet b’kollox il-mogħża, għax dari, meta ma kien jiżisti l-ebda impjant għall-produzzjoni tal-ħalib, ħafna min-nies kienu moqdija bil-ħalib tal-mogħża li kienet tinġieb wara biebhom.

Biex TAĦLEB (to milk) trid iddawwar subgħajk madwar iż-ŻEJŻA (teat) tal-mogħża (jew nagħġa jew baqra); sebgħak il-kbir ikun fuqnett fuq naħa waħda, u l-erbat iswaba’ l-oħra fuq in-naħa l-oħra, kif jidher fid-disinn.

Trid toqgħod attent li ma toqrosx il-mogħża b’difrejk. Erfa’ idek ‘il fuq biex tagħfas bil-mod fuq il-BIŻLA (udder) biex din terħi l-ħalib ġoż-żejża, imbagħad għafas iż-żejża bis-swaba’ kollha, imma kull sabgħa wieħed wara l-ieħor, mewġ mewġ, biex il-ħalib joħroġ u jaqa’ ġol-maħleb jew barmil. Il-ħalib joħroġ GEŻŻ GEŻŻ (jet, squirt). In-nisa tad-dar li kienu jixtru l-ħalib m’għand ir-raħħal li kien jiġi bil-mogħża ħdejn l-għatba ta’ biebhom kienu jinsistu li jimlielhom it-tazza jew bott li kien ikollhom, u kienu jgħidulu: “U ejja kemm int kiesaħ, għamilli geżż ieħor!” Trid tara li taħleb il-ħalib kollu, għax l-itjeb ħalib hu l-ħalib ta’ l-aħħar, u jekk ma taħlibilhiex il-ħalib kollu, il-mogħża tibda tagħmel inqas u inqas ħalib.

Mill-ħalib tista’ tagħmel il-ġobon, jew fil-każ tagħna l-Maltin, il-ġbejniet. Il-ġbejniet jistgħu jsiru wkoll mill-ħalib tan-nagħaġ. Il-prinċipju ta’ kif isir il-ġobon hu dan. L-istonku ta’ kull tarbija umana jew ferħ ta’ annimal hu magħmul apposta biex ikun jista’ JĠERRAGĦ (to digest) u juża sewwa il-ħalib ta’ l-omm. L-istonku ta’ annimal jew bniedem adult ma jibqax l-istess bħal dak ta’ meta jkun tarbija, u dan għax ikun irid ilaħħaq ma’ ikel u diġestjoni differenti. Mela la qegħdin nitkellmu fuq il-ħalib tal-mogħoż, irridu noqtlu GIDI (kid) li hu l-ferħ tal-mogħża, u meta nisolħuh u niftħuh, nieħdu l-istonku tiegħu li jkun għadu mimli bil-ħalib ta’ l-omm. Norbtu l-istonku b’mod li ta’ ġo fih ma joħroġx u nitfgħuh fil-melħ għal xi għaxart ijiem. Inneħħu l-istonku tal-gidi mill-melħ u nitfgħuh fix-xorrox, li aktar ‘il quddiem nispjegaw x’inhu. Hawn min anke jagħsar xi lumija ġox-xorrox. Wara xi tlett ijiem jitneħħa l-istonku tal-gidi minn ġox-xorrox u l-likwidu jinħażen ġo xi flixkun. Dan il-likwidu issa jissejjah l-ILMA tat-TAMES (rennet). Biex nagħmlu l-ġobon jew il-ġbejniet irridu nqattru ftit qtar tat-tames fil-ħalib. Meta nagħmlu dan, il-ħalib JOBQOT (to curdle), jiġifieri li l-ħalib jinferaq fi tnejn; parti minnu tagħqad u l-parti l-oħra ssir ilma. Dik li tagħqad tissejjaħ BAQTA (curd), filwaqt li l-ilma jissejjaħ XORROX (whey). It-taħlita tissaffa mix-xorrox u l-baqta titqiegħed, ftit ftit, ġol-QALEB jew QWIELEB (cheesforms, moulds), li jkun speċi ta’ kannestru żgħir, dari magħmul mix-xitla tas-SIMAR (rushes), imma llum magħmul mill-plastik. Fil-qaleb il-baqta tkun tista’ tkompli toqtor mix-xorrox, sakemm tibbies u tinbiegħ jew bħala ġbejna friska jew, jekk titħalla tinxef iktar u tintefa’ ġol-bżar, tinbiegħ bħala ġbejna tal-bżar.

Mill-ġlud tal-mogħoż isiru ħafna ħwejjeġ tal-ġild, żraben u nforor għaż-żraben, u ngwanti.

Il-BODBOD (pl. bdabad) hu r-raġel tal-MOGĦŻA (pl. mogħoż). Il-frieħ tagħhom huma l-GIDI u l-GIDJA (pl. gidien). Meta jinfatam u jkollu sena l-gidi jsir GĦENS (pl. għenus) u l-gidja ssir GĦANIQA (pl. għenieq). Xagħar il-mogħża jista’ jkun ta’ ħafna lwien differenti u kull lewn, jew taħlita ta’ lwien, għandha isem għaliha:

Jekk tkun sewda u bajda; BELQA BL-ISWED; jekk ħamra u bajda; BELQA BL-AĦMAR; jekk sewda imma b’rasha u widnejha bojod; ŻUNNARA; jekk b’xagħar ħamrani; XAQRA ; jew, skond il-ħmura li jkollha; GĦASLIJA; jekk tkun ittikkjata; WIŻGĦIJA (tinqara “wiżgħaja”), jekk ix-xagħar twil; MIDLIELA; jekk b’xagħar qasir ħafna; MILGĦUQA. Hemm mogħoż li jkollhom rashom sewda imma b’faxxi sofor taħt għajnejhom tul rashom kollha. Dawk jgħidulhom TAL-MEREK. L-għamliet tal-widnejn u tal-qrun ukoll kellhom ħafna ismijiet: Jekk mogħża jkollha l-qrun tkun; QARNA; jekk bla qrun; FARTASA; jekk widnejha kbar u mitnijin minn għonqha sa geddumha; TORKA; jekk widnejha sa nofs wiċċha; BARŻAKKA; jekk qosra u għall-ponta; GARRUWA; jekk widnejha iqsar minn ta’ garruwa; MEJXA jew MONDIJA. Jekk il-mogħża jkollha widnejha mitnija (fi tnejn) jgħidu li għandha WIDNEJHA MŻIEWED. L-għamla tas-sider kienet ukoll tiġbed l-għajn. Sider sabiħ kienu jgħidu; DRIEGĦHA ROTA; sider ikrah, miġbud ‘l isfel; DRIEGĦHA FLIXKUN. Jekk sidirha jkun kbir tant li jkollha timxi qisha qed tqandel xi xkora tqila jgħidulha QANDLIJA; u jekk ikollha biżla iqsar mill-oħra; MXATTRA. Xi kultant issib mogħża li meta timxi tħabbat saqajha ta’ wara ma’ xulxin. Dik tkun mogħża XIKLIJA. Taħt għonqha l-mogħża jkollha żewġ denduliet li jissejħu MSIELET (wattles).

Dari r-raħħal kien ilibbes il-MAĦANQA jew il-ĦANNIEQA madwar għonq il-mogħoż favoriti tiegħu. Din kienet tkun mibruma minn xi ċraret ikkuluriti li dak li jkun kien isib minn hinn u minn hawn. Għallanqas mogħża waħda fil-merħla kien ikollha ĠARAS jew SANSALLU mdendel m’għonqha. Dan kien qanpiena magħmula mil-landa jew xi materjal ieħor li jagħmel il-ħoss.

Il-bodbod JINTAĦ jew jagħti bir-ras (to butt). Il-mogħża TWETWET (to bleat)

Il-mogħża ddum ħames xhur mir-REFGĦA (service) biex TILED (to give birth).

Il-ħmieġ tal-mogħoż jissejjah REDUS (crottels).

QABIL IS-SUF (Ovine Species)

In-nagħaġ jagħtuna l-laħam, il-ħalib, u s-suf. Laħamhom jissejja LAĦAM TAL-ĦARUF (lamb). Meta kienu għadhom fl-istat naturali tagħhom, in-nagħaġ, għall-ħabta tar-rebbiegħa, kienu jwaqqgħu il-kisja suf li tkun kibritilhom biex issaħħanhom fix-xitwa. Imma n-nagħaġ li jrabbi l-bniedem illum, tilfu din il-karatteristika u sufhom m’għadux jaqa’ waħdu meta jibda jisħon it-temp. Is-suf jibqa’ jikber bla ma jaqa’. Allura kull sena, il-bniedem irid IĠIŻŻHOM (to shear), jiġifieri jqarwżilhom is-suf twil li jkollhom. Għalkemm daż-żmien kollox isir bl-elettriku, l-għodda tradizzjonali li biha iġġiżż in-nagħaġ hi bħal imqass kbir li jissejjah il-ĠELEM (shears). Min ikun tas-sengħa jista’ jġiżż in-nagħġa u jħalli s-suf f’biċċa waħda li tissejjaħ ĠEŻŻA (fleece). Wara li jinħasel, is-suf JINTGĦAŻEL (to spin) bil-magħżel, jiġifieri jinġibed biex isir ħajt irqiq. Il-ħajt tas-suf jinħadem fuq in-NEWL (loom) biex isir drapp.

Il-MUNTUN (pl. imtaten) jew KIBX (pl. kbiex) hu r-raġel tan-NAGĦĠA (pl. nagħaġ). Il-frieħ tagħhom huma l-ĦARUF u l-ĦARUFA (pl. ħrief). Meta l-ħaruf jinfatam u jikber ftit jsir GĦABUR u l-ħarufa ssir GĦABURA (pl. għabajjar).

In-nagħaġ, bħall-baqar u l-mogħoż, JIXTARRU l-ikel (to ruminate/chew the cud). In-nagħġa għandha l-ħila tiekol ħafna ikel f’ħin qasir. Meta tistrieħ, l-istonku jerġa’ jtella’ l-ikel nofsu mimgħud biex in-nagħġa terġa’ tomogħdu sewwa. B’dal-mod, l-istonku jkun jista’ jieħu aktar sustanzi mill-ikel.

In-nagħġa jkollha sitt SINNIET (incisors) u żewġ NEJBIET (canines) fix-XEDAQ t’isfel (lower jaw). Fix-xedaq ta’ fuq ma jkun hemm la snien u lanqas nejbiet. Is-sitt sinniet t’isfel jagħfsu fuq il-ħanek ta’ fuq, biċċa ħanek bla snien li tissejjaħ il-QARRIEMA. Annimal bħal m’huwa l-baqra, JQARTAM il-ħaxix (to crop), jiġifieri jigdem u jaqta’ l-ħaxixa imma jħalli biċċa ‘l fuq mill-ħamrija. Imma n-nagħġa, li għandha xoffitha maqsuma, tista’ TQARRAM (to gnaw off) il-ħaxixa s’isfelnett, sal-ħamrija. Fiż-żewġ ixdqa, ta’ fuq u t’isfel, ikun hemm għoxrin DARSA (molar): ħamsa fuq kull naħa fix-xedaq ta’ fuq; u ħamsa fuq kull naħa fix-xedaq t’isfel.

In-nagħġa ddum ħames xhur mir-REFGĦA (service) biex TILED (to give birth).

Il-ħalib tan-nagħġa hu inqas milwiem, jiġifieri fih inqas ilma, mill-ħalib tal-baqra. Jintuża għall-ġbejniet. L-istess bħal fil-każ tal-mogħoż, jintefa’ l-qtar ta’ l-ilma tat-tames (meħud mill-istonku ta’ ħaruf) li jifred il-ħalib f’xorrox u baqta.

Il-muntun (jew kibx) JINTAĦ jew jagħti bir-ras (to butt). In-nagħġa TNEQNEQ jew TINBEE (to bleat)

Il-muntun u n-nagħġa jilbsu l-MAĦANQA jew il-ĦANNIEQA. Nagħġa li jkollha s-suf qasir tissejjah: ĠAGĦDRIJA jew ĠARDA. In-nagħġa TREDDES, bħall-mogħża. Jiġifieri l-ħmieġ tagħha jissejjaħ REDUS, bħall-ħmieġ tal-mogħża. Imma xi kultant, skond l-ikel li tiekol, il-ħmieġ tan-nagħġa ma jkunx waħda waħda bħar-redus, imma jkun mibni minn aktar minn redusa waħda magħqudin flimkien. Dan jissejjah KAGĦBUR.

IL-BHEJJEM TA’ L-IFRAT (Bovine Species, Cattle)

Hawnhekk għandna daqsxejn ta’ kustjoni. Min hu r-raġel tal-baqra – il-barri jew il-gendus? Il-barri hu r-raġel tal-barrija? U barrija xi tkun? Biex tgħaxxaqha, ir-raħħala li jrabbu l-baqar, lir-raġel jgħidulu “għoġol”. Imma l-għoġol hu l-ferħ tal-baqra (calf).

Il-bniedem ilu jrabbi l-bhejjem ta’ l-ifrat (cattle) minn żmien żemżem. Il-bhejjem tal-ifrat kollha (domestikati) fid-dinja, huma mnissla minn nisel selvaġġ li kien jgħix fl-Ewropa u l-Asja eluf ta’ snin ilu. Anke l-GELMUS (buffalo) Amerikan hu tal-istess speċi. Kollha jistgħu jitgħammru bejniethom u jħalltu r-razza. Mela bħalma fid-dinja jeżistu ħafna razez ta’ klieb – kelb tal-but, kelb tal-fenek, eċċ., – imma għal kull razza tista’ tgħid “kelb” jew “kelba”, hekk ukoll għall-bhejjem tal-ifrat: jeżistu ħafna razez, u għal kull razza tista’ tgħid “baqra” u . . . u xiex? Peress li anke d-dizzjunarji donnhom jippruvaw jiżgiċċaw minn dil-mistoqsija, aħna nissuġġerixxu dan li ġej:

Il-BARRI (barrin) hu r-raġel tal-BAQRA (pl. baqar). Il-frieħ tagħhom huma l-GĦOĠOL (pl. għoġiela) u l-ERĦA (pl. erieħ). Il-GENDUS (pl. gniedes) hu barri msewwi (moħsi jew ikkastrat) li jintuża għax-xogħol tar-raba’ bħall-ħrit, eċċ. Bl-Ingliż jissejjah ox.

Fil-fehma umli tiegħi, il-gendus m’għandux jitħawwad mar-raġel tal-baqra Maltija. Ir-raġel tal-baqra Maltija hu l-barri Malti.

Il-baqra TAĦLEB (to milk) u TIXTARR (to ruminate) l-istess bħalma tagħmel il-mogħża u n-nagħġa. Hawnhekk tajjeb li ngħidu xi ħaġa fuq l-għalf tal-bhejjem: L-ikel kollu li tagħti lill-bhejjem jissejjah GĦALF (feed). Imma hemm tipi differenti ta’ għalf. Tista’ tagħlef il-ĠWIEŻ. Il-ġwież hu dak l-ikel kollu li jingħata bħala żerriegħa, jew parti miż-żerriegħa. Iż-żerriegħa tal-kittien, u tal-qoton; ċiċri u ful niexef; qamħirrum; qaraboċċ; xgħir, qamħ u ġulbiena, huma kollha ġwież. In-nuħħala, li hi parti mill-qamħa, tgħodd mal-ġwież ukoll. Tip ieħor ta’ għalf jissejjah MAGĦLEF (fodder). Il-magħlef hu ħaxix li jinżera’ u jitkabbar apposta mill-bidwi biex meta jikber jinħasad, jintrabat qatta’ qatta’, jinħażen, u jingħata, ftit ftit, lill-bhejjem. Is-silla, it-tiben tal-qamħ, it-tiben tax-xgħir, il-faxxina tal-ġulbiena, u l-widna, huma kollha magħlef . Ċertu ħaxix li jikber selvaġġ, bħal ngħidu aħna l-ħurtan u s-sikrana, jista’ jinħasad, jinħażen, u jintagħlef, niexef, lill-bhejjem ukoll. Il-ħaxix kollu selvaġġ li jista’ jintagħlef b’dal-mod jissejjah ĦUXLIEF (hay). L-AĦDAR (greens) hu l-ħaxix kollu li jingħata lill-bhejjem meta jkun għadu aħdar. Hekk, meta jkunu qed jirgħu, ngħidu li l-bhejjem qegħdin fuq l-aħdar.

Għoġol jew erħa tat-twelid ikollhom stonku maqsum f’erba’ taqsimiet, l-istess bħalma jkollu barri jew baqra meta jikbru. Imma fl-għoġol u l-erħa, parti waħda biss mill-erbgħa tkun qed taħdem; dik il-parti li tissejjah it-TAMES (abomasum), u li jkun fiha tliet kwarti tal-wisa’ kollu ta’ l-istonku. Imma meta l-barri jew l-baqra jikbru, tibda taħdem parti oħra ta’ l-istonku, u din tikber u tieħu hi t-tliet kwarti tal-wisa’ kollu ta’ l-istonku. Din tissejjah l-IXKORA jew il-MINDIL (rumen/paunch).

Il-baqra tilbes il-ĠARAS (cow-bell) li diġa’ semmejnieh fil-każ tal-mogħża u n-nagħġa. Meta jgħajjat il-barri ngħidu li qed IGARGAR (to bellow). Il-baqra TGARGAR ukoll (to bellow). Il-barri JINTAĦ (to butt), jagħti bir-ras, l-istess bħalma jagħmel il-bodbod u l-muntun jew kibx. Il-ħmieġ tal-baqar jissejjah RAWT (dung). Taż-żwiemel u l-ħmir, jissejjaħ BAGĦAR .

Il-laħam tal-bhejjem ta’ l-ifrat jissejjaħ ĊANGA.

MIKLEM

Qed inniżżlu xi ftit kliem li l-Maltin jistgħu jiltaqgħu miegħu meta jaqraw bl-Ingliż u li forsi jkollhom diffikulta’ biex isibu l-ekwivalenti tiegħu bil-Malti. Il-kliem mhux qiegħed fl-ordni alfabetiku, imma qiegħed miġmugħ skond is-suġġett:

 

 

Caprine Species
Qabil ix-Xagħar; il-Mogħoż
   
Goat Mogħża
Billy-goat Bodbod
Kid Gidi/Gidja
One year old goat aniqa
To butt Jintaħ
To bleat Twetwet
To milk Taħleb
Udder Biżla
Teat Żejża
Squirt/jet Geżż
Mould Qaleb
Service Refgħa
Goat’s meat Laħam tal-gidi
Crottels Redus

 

Ovine Species Qabil is-Suf; in-Nagħaġ
   
Sheep Nagħġa
Ram Muntun/Kibx
Lamb Ħaruf
One year old ram Għabur
One year old sheep Għabura
To shear Iġġiżż
Shears Ġelem
Fleece Ġeżża
To butt Tintaħ
To bleat Tneqneq
Service Refgħa
Lamb (meat) Laħam tal-ħaruf

 

Bovines/Cattle Bhejjem ta’ l-Ifrat; il-Baqar
   
Cow Baqra
Bull Barri          Barri li jinżamm biex jgħammar il-baqar jgħidulu “tal-ksiba”
Calf (male) Għoġol
Heifer Erħa          Meta titwieled jgħidulha għoġla, imma malli tinfatam issir erħa
                                                                   
Ox Gendus
To milk Taħleb
Udder Biżla
Teat Żejża
To moo/bellow Tgargar
Beef Ċanga
Buffalo Gelmus
Cow dung Rawt

(C) Ġużi Gatt