Ejja ngħidu li jkollok iż-żerriegħa, merfugħa mis-sena ta’ qabel, maħżuna ġo xi bott jew xi qartas, jasal żmien iż-żrigħ u tiżra’ ż-żerriegħa ġo ĦAMMIELA (pl. ħmiemel: seed-beds).  Sakemm damet merfugħa ġol-bott jew ġol-karta, iż-żerriegħa kienet rieqda.  Biex tistenbaħ, iż-żerriegħa trid l-INDEWWA (moisture) li tiġi mill-ilma; trid is-SĦANA li tiġi mix-xemx; u trid l-ARJA li qiegħda madwarna.  Malli tistenbaħ (u tkun għadha taħt il-ħamrija) ngħidu li ż-żerriegħa bdiet TFELLES (to germinate).  Malli tfelles, iż-żerriegħa tarmi r-RIMJA TA’ L-GĦERQ (radicle) u kwazi fl-istess ħin tarmi r-RIMJA N-NEBBIETA (shoot).  L-għerq jgħarraq ‘l isfel ifittex l-ilma u s-sustanzi fil-ħamrija.  In-nebbieta tfittex ‘il fuq biex issib id-dawl u s-sħana.  Malli n-nebbieta tixref ‘il barra minn wiċċ l-art ngħidu li ż-żerriegħa NIBTET (to sprout).  Kull żerriegħa li tinbet fil-ħammiela tikber u ssir XITLA (pl. xtieli: plants).  Meta jasal iż-żmien, ix-xitla tinqala’ mill-ħammiela u TITĦAWWEL [1] f’postha.

Kitba ta’ Ġużi Gatt. Dan ix-xogħol meħud mill-ktieb “Qiegħda fuq il-Ponta ta’ Lsieni (L-Ewwel Ktieb)”

Xi żmien ilu ġiet f’idejja pubblikazzjoni maħruġa mis-Società Economico-Agraria del Gruppo di Malta fl-1849.  Kien jisimha Calendario Dell’Agricoltore per l’Anno 1849.  X’aktarx li ma kenitx l-ewwel darba li s-Società Economico-Agraria ħarget dan il-kalendarju, imma fis-sena 1849, u fis-sena ta’ wara (1850), għall-ewwel darba l-Kalendarju ħareġ b’żewġ lingwi: bit-Taljan u bil-Malti. L-isem bil-Malti kien: Calendariu tal Bidwi ∩al Sena 1849 pubblicat mis-società Economico-Agraria tal-Ghizer (sic) ta Malta.  Il-Malti tiegħu hu Malti tajjeb ħafna, imma żgur li min kitbu ma kellux f’rasu li juża l-“Malti Safi”.  Hu Malti maħsub biex jinftiehem minn min kien interessat fis-suġġett; jiġifieri, fost l-oħrajn, il-bdiewa Maltin.  Tistagħġeb, għalhekk, kemm fih kliem li ntilef; u tista’ tgħid li hu kollu kliem li llum ma ġiex mibdul minn kliem ieħor; immu hu kliem li għalih issa nużaw il-kelma bl-Ingliż.  L-eżempji li se nġibu huma kollha meħuda mill-Kalendarju tal-1849.  Fl-ewwel paġna ta’ dan il-Kalendarju hemm li kien “mictub mis-Signuri: Dr. C. Ab. Camilleri, G. Gauci Azopardi, Dr. G.C. Grech Delicata, Dr. P. Ab. Pullicino, Ant. Schembri”.

Il-Kalendarju tal-Bidwi ta isem jew laqam lix-xhur kollha tas-sena.  Hekk Marzu hu x-Xahar tar-RAĦS, April hu x-Xahar tal-INWAR, Mejju x-Xahar tal-ĦSAD, u nibqgħu sejrin hekk. Frar hu x-xahar tal-ĠELBIN (bit-Taljan: germogliamento).  Issa l-kelma bit-Taljan tfisser to germinate li għadna kemm għidna li bil-Malti tiġi “tfelles”.  Mela għaliex l-ilsien Malti kien jinkludi wkoll il-kelma IĠĠELBEN?  Din il-kelma ġralha bħalma ġara lill-kelma NWAR.  Jekk illum ngħid li ħaġa bidet TNAWWAR, ninftiehem li qed ngħid li din il-ħaġa mmuffat jew nitnet.  Imma jekk noqgħodu bil-pinna u l-klamar, il-kelma “tnawwar” tfisser “ħarġet l-inwar”, jiġifieri ħarġet il-fjuri kif jagħmlu l-uċuh tar-raba’ f’April.   L-istess ġralha l-kelma IĠĠELBEN.  Illum din saret tinftiehem li tfisser “iċċarċar” – ngħidu aħna “d-dmugħ iġelben ma’ ħaddejha”, anzi, nasal biex ngħid li llum din il-kelma hi marbuta biss mad-dmugħ iġelben mal-ħaddejn; jew forsi max-xita ġġelben mal-ħġieġ.  Imma mhux minn dejjem hekk kien.  U mhux hekk għandu jkun.  IĠĠELBEN IL-FUL tfisser “tisprawtja l-ful!”.  Jiġifieri ġġelben hu dak li bl-Ingliż jissejjaħ sprouting.  Biex nifhmu dan x’inhu rridu niftakru aħna l-Maltin x’nagħmlu liż-żerriegħa tal-ĠULBIENA fi żmien il-Milied:  Inxarbbuha biex din tinbet, u n-nebbieta tagħha tikber u titwal, imbagħad inqegħduha ħdejn Ġesu Bambin.  Fi żmienna, proċess bħal dan qed isir b’ħafna żrieragħ oħra, imbagħad iż-żerriegħa tittiekel bin-nebbieta b’kollox.  Min hu konxju ta’ dieta tajba żgur sema’ bil-bean sprouts u bl-alfa sprouts.   Jekk irridu, għandna kelma bil-Malti għal dan il-process ukoll:  bean sprouts hu ĠELBIN TAL-FUL, alfa sprouts hu ĠELBIN TAL-ALFALFA, eċċ.   Issa jekk IRRIDUX nużaw din il-kelma – dik ħaġa oħra.  Imma mbasta ma jkunx hemm minn jgħid li bil-Malti m’għandniex kelma għal bean sprouts!

Għal kull xahar tas-sena, dan il-Kalendarju tal-Bidwi li ħareġ fl-1849, jiġifieri fi żmien meta niesna kienu għadhom jafu jitkellmu l-Malti tajjeb, jagħti lista ta’ liema siġra “tenza, issajjar, tizhar, u traħħas”.  Il-fatt li siġra TINŻA’, jew ISSAJJAR, u nittama li anke TIŻHAR, għadu miftiehem sal-lum.  Imma TRAĦĦAS?  Bit-Taljan din il-kelma hi mogħtija bħala Frondescenza.  Is-siġra traħħas meta tibda taħseb biex ittella’ weraq ġdid wara li tkun neżgħat fi żmien ieħor tas-sena.  Ngħidu aħna, dejjem skont dan il-kalendarju, is-siġra tat-tin issajjar f’Ġunju/Lulju, tinża’ f’Awwissu, u traħħas f’Marzu.  Imma anke siġra li ma tinżax, traħħas ukoll, u dan meta tibda ttella’ weraq ġdid.  Il-ħarrub, ngħidu aħna, jraħħas f’Jannar.  Forsi tgħiduli – llum nużaw il-kelma TARMI.  Imma le!  Il-kalendarju dik il-kelma jafha wkoll.  Ir-RIMJA ssir fergħa ġdida, waqtilli r-RAĦSA ssir werqa (bl-Ingliż tista’ tiġi leaf bud).  Meta tkellem fuq it-tabakk (li dari kien għadu jitkabbar), u qal li dan f’ċertu żmien tas-sena għandu “jitqaċċat”, il-Kalendarju qal ukoll li għandhom jitneħħew ir-rimjiet kollha li x-xitla toħroġ minn wara.  Bit-Taljan, il-kelma “rimjiet” hi mogħtija bħala “rami”, li tfisser “friegħi”.

Mela RIMJA hi shoot, u RAĦSA hi leaf bud. Issa ŻAHRA x’inhi?  Żahra hi fjura żgħira li wara xi żmien issir frotta.  Bl-Ingliż tiġi blossom, u ma’ din il-kelma jintrabat ukoll il-verb to bloom: bil-Malti TIŻHAR.  Iċ-ĊITRU (larinġ, lumi, mandolin, eċċ) JIŻHAR, jiġifieri joħroġ iż-ŻAHAR.  Imma ż-żahar m’humiex taċ-ċitru biss.  Il-FROTT IRQIQ (il-berquq, iċ-ċirasa, il-pruna, l-għajn baqar, il-ħawħ, eċċ) JIŻHAR ukoll.  Is-siġar tal-frott kollha JIŻHARU.

Issa skont il-Kalendarju, April hu “x-Xahar tal-NWAR”.  INWARA xi tkun?  L-INWARA hi flura żgħira bħaż-żahra, imma waqtilli ż-żahra ssir frotta, l-inwara ma ssirx frotta u tibqa’ fjura.  Imma l-fjura xorta hi maħsuba min-natura għat-tkattir u n-nisel, għax l-insetti jmorru fuqha u minnha JDAKKRU xitla m’oħra.  Jiġifieri l-inwara hi l-fjura raġel li minnha tiddakar il-fjura mara – iż-żahra.  Issa hawn siġar li jintagħżlu bejn siġar irġiel u siġar nisa, u hawn siġar oħra li jkunu nisa u rġiel fl-istess ħin, għax in-natura hi kumplessa.  Imma l-Malti kien kapaċi jagħżel bejn ŻAHRA – fjura mara li ssir frotta, u NWARA, fjura raġel li ddakkar.

Il-kelma li nużaw meta naraw ix-xitla tibda tgħaqqad il-frott tiddependi mix-xitla li tkun:

Il-BĦAJRA, jiġifieri d-dulliegħ u l-bettieħ, TFAQQAS, jiġifieri toħroġ il-FAQQUS.  Ix-xitla tonfoħ il-faqqus biex tagħmlu dulliegħa jew bettieħa.

It-TAGĦAM, (grain), jiġifieri l-qamħ u x-xgħir, JISBEL, jiġifieri joħroġ is-sbula.  Is-sbula tintaħan biex minnha nieħdu d-dqiq, is-smid, is-smida, in-nuħħala, eċċ.

Il-BUS, (pulses) jiġifieri l-ful, il-fażola, il-piżelli, u l-ĦEMSI, (pulses) jiġifieri ċ-ċiċri, l-ġulbiena, l-għazz,  IMIŻWED,  jiġifieri joħroġ il-miżwed (pod).  Fil-miżwed tikber il-fula, piżella, għazza, eċċ.

Id-DIELJA  tgħaqqad l-GĦENIEQED, imbagħad tibda TONFOĦ l-għeneb.

Taħt il-ħamrija, ix-xitla jkollha l-GĦERUQ (roots) u x-XNIEXEL (root hairs).  ‘Il fuq mill-ħamrija ikun hemm il-FAXXINA (foliage).

Ix-xitla mhux dejjem tagħtina l-GĦALLA (pl. għelejjel  –  crop) mill-faxxina tagħha.   Hawn xtieli li l-għalla jew il-prodott tagħhom ikun taħt il-ħamrija.  Hekk tagħmel, ngħidu aħna, il-patata.  Meta x-xitla tagħmel l-ewwel pass biex tibda tgħaqqad il-patata, ngħidu li x-xitla BIEDET.

Il-ħxejjex kollha li semmejna s’issa nkabbruhom, jew biex nieklu ż-żerriegħa, jew biex nieklu l-frotta li ġo fiha jkun hemm iż-żerriegħa.   Ġol-miżwed ikun hemm iż-żerriegħa tal-ful, tal-fażola, tal-piżelli, eċċ.  Iż-żerriegħa tat-tgħam tkun ġos-sbula; tal-bħajra tkun ġol-bettieħa jew ġod-dulliegħa, eċċ.  Imma hawn ħxejjex li jitkabbru għall-għerq tagħhom  –  ngħidu aħna z-zunnarija, il-fiġel u l-pitravi.  Hawn ħxejjex li jitkabbru għall-weraq jew għaz-zokk  –  bħall-ħass,  il-kabocci, il-karfus, u it-tursin.  Fejn tkun iż-żerriegħa tal-ħxejjex li jitkabbru għall-għerq, għall-weraq jew għaz-zokk?  Li kellek tħalli zunnarija jew kaboċċa fil-ħamrija,  meta jasal iż-żmien din TBERKEN, jiġifieri toħroġ Il-BERKUN. Il-berkun ikun bħal fergħ wieqaf, x’aktarx f’għamla ta’ bukkett b’ħafna fjuri żgħar.  Il-berkun jikber u jitwal, u meta jinxef, ġo fih issib iż-żerriegħa.

Il-basal u t-tewm ukoll jagħmlu ż-żerriegħa minn speċi ta’ berkun, imma fil-każ tagħhom ngħidu li l-basal u t-tewm IBANNAT, jiġifieri joħroġ Il-BONT (stem).

Iż-żerriegħa tas-siġra tal-ballut (oak) jgħidulha ĠANDRA (acorn).  Tant hu hekk li lill-balluta hawn min isejħilha “siġra tal-ġandar”.  Is-siġar taż-żnuber u taċ-ċipress jagħmlu d-DEBBUS (cone).  Ġod-debbus ikun hemm iż-żerriegħa.  Id-debbus taż-żnuber jissejjaħ PRINJOL.   Il-kittieba tal-lum lill-cones taż-żnuber jgħidulhom “koni”.  Il-futur tal-Malti qiegħed f’idejn il-kittieba tal-Malti.  Huma l-kittieba tal-Malti li jħollu u jorbtu liema kliem jintrema biex jidħol kliem għarib.  Iż-żerriegħa tas-siġra tal-palm  –  li tkun fit-tamra, ngħidulha NEWWA.    Fejn iż-żerriegħa tkun iebsa, ngħidu aħna tal-ħawħ, tal-għajnbaqar, u anke taż-żebbuġ, tissejjaħ GĦADMA.

Hawn pjanti li ma jiddependux fuq iż-żerriegħa biex jitnisslu.  Il-frawli, ngħidu aħna, IRAQQAD; ix-xitla toħroġ bħal fergħ twil li jimtedd fuq il-ħamrija.  Fejn dan imiss mat-trab, joħorġu x-xniexel, u mix-xniexel tikber xitla ġdida.  Ħafna drabi dat-TIRQID (layering) isir mill-bniedem stess.  Il-bniedem jaqbad fergħa ta’ siġra (ngħidu aħna fergħa ta’ siġra tat-tin), imiddha fuq il-ħamrija, iżommha marbuta fil-post, u maż-żmien, f’dik il-parti tal-fergħa li tmiss mal-ħamrija, jikbru x-xniexel.  Jekk taqta’ l-fergħa minn mas-siġra bix-xniexel b’kollox, tkun tista’ tħawwilha u jkollok siġra tat-tin ġdida.

U mhux hekk biss.  Hawn pjanti oħra li jaħdmu l-biċċa mod ieħor.  Minflok ma jraqqdu fergħa fuq wiċċ il-ħamrija, joħorġu bħal għerq taħt wiċċ il-ħamrija.  Kull tant tul, dan l-għerq jagħmel ĦANXUL (corm, bulbo-tuber).  Mill-ħanxul tikber xitla ġdida.

ID-DAKRA

Ħafna xtieli għandhom bżonn jiddakkru biex jagħmlu frott u żerriegħa tajba.  Id-DAKRA (pollination) jagħmluha l-insetti (bħan-nemus, in-naħal, iż-żnażan, eċċ.).  L-insetti jtiru u jaqbżu minn xitla għal oħra, minn żahra għall-oħra, u jieħdu magħhom l-GĦABRA jew it-TRAB TAD-DAKRA (pollen) jew is-SUGU (nectar) ta’ fjura fuq oħra.   Ngħidu aħna: siġra tal-ħarrub tista’ tkun siġra raġel (li ngħidulha “bagħal”) jew siġra mara.  (Siġra tat-tin raġel tissejjaħ “Dukkara”).   Għall-ħabta tar-rebbiegħa, is-siġar irġiel u nisa joħorġu bħal bukketti ta’ fjuri żgħar ħafna u jarmu riħa qawwija li tiġbed lejha l-insetti.  L-insetti jtiru għal fuq il-fjuri rġiel.  L-għabra (pollen) ta’ dawn il-fjuri rġiel teħel magħhom u meta l-insetti jtiru għal fuq il-fjuri nisa, idakkruhom bl-għabra tal-fjuri rġiel.   Siġar oħra jista’ jkollhom sistema oħra.  Jista’ jkollhom iż-żahar nisa u rġiel fl-istess siġra.  L-insetti jdakkru minn waħda għal oħra.  Xi kultant id-dakra ssir anke meta ma tkunx tixtieqha.  Ngħidu aħna, jekk ikunu qrib xulxin, il-qara’ bagħli jista’ jdakkar il-bettieħ; u qargħa ħamra tista’ tiddakkar minn qargħa bagħlija.

XEBLIK

Jekk siġra jew xitla ma jkollhiex dawl biżżejjed, tmut.  Biex issib id-dawl li għandha bżonn, ix-xitla titħabat biex titwal u titla’ dejjem iżjed ‘l fuq.  Meta jiġri hekk ngħidu li x-xitla TISSEBBEL.  Imma jekk titwal ħafna u jkollha zokk irqiq dan jista’ ma jiflaħhiex, jew inkella r-riħ jista’ jiksirha.  Biex isolvu dil-problema hawn pjanti li JIXXEBILKU (climbers/creepers).  Hi u tikber, il-fergħa ta’ xtieli bħal dawn toħroġ DAFAR (pl. dfur  –  tendrils).  Fil-fatt toħroġ iktar minn dafar wieħed u dawn id-dfur għandhom il-ħila li jinbarmu u jitgħawġu ma’ kulma jsibu quddiemhom jew kull ħaġa li tmiss magħhom.  Hekk, il-pjanta tintrabat fis-sod u tkun tista’ titwal kemm trid.   Hekk tagħmel id-dielja; u l-qara’ bagħli u l-qara’ twil, u kull xitla jew siġra li tixxeblek.

PARASSITI

Xitla li tixxeblek, tiggranfa ma kulma ssib ħdejha, imqar jekk tkun xitla oħra.  Imma dan m’hu xejn ħdejn x’jagħmlu pjanti oħra.  Hawn pjanti li huma PARASSITI, jiġifieri jgħixu minn fuq ħaddieħor.  L-iktar pjanta parassita magħrufa f’Malta hi l-BUDEBBUS (broomrape).  Il-budebbus jaħdem hekk:  Għeruqu jfittxu taħt il-ħamrija sakemm isibu l-għeruq ta’ xitla bħal tal-ful jew tal- piżelli.  L-għeruq tal-buddebus għandhom il-ħila li mhux biss jintrabtu ma’ l-għeruq tax-xitla tal-ful, imma anke jidħlu ġo fihom b’mod li s-sustanzi li jerdgħu mill-ħamrija dawn l-għeruq, minflok ġox-xitla tal-ful imorru ġox-xitla tal-budebbus.  Ix-xitla tal-budebbus, għalhekk, tikber u tisbieħ, filwaqt li x-xitla tal-ful tnin u tmut.  Meta jiġri dan ngħidu li l-ful REFGĦU l-budebbus.  Din l-espressjoni m’għandhiex titħalla tintrema.  Il-Maltin ta’ veru jgħidu: “Dak il-ful li żrajt, kollu REFGĦU IL-BUDEBBUS” u “Jekk tiżra’ l-ful fl-istess post fejn żrajtu s-sena l-oħra, il-ful JERFAGĦULEK IL-BUDEBBUS”.  Illum in-nies (min ma jifhimx) qed jgħid “attakkah” minglok “refgħu”.  Dnub.

Parassiti oħra, bħall-PITTMA (dodder) jixxebilku ma’ xtieli oħra u jerdgħulhom is-sustanzi mill-weraq.

IS-SIĠAR TA’ MALTA

Is-siġar ta’ Malta jinqasmu fi tlieta:

1)  Siġar INDIĠENI (indigenous), jiġifieri dawk is-siġar li kienu Malta ferm qabel ma rifes il-bniedem fi gżiritna; siġar li kien hawn bħalhom sa minn eluf kbar ta’ snin ilu.   Fost dawn nistgħu insemmu:  il-BALLUT (oak), iżŻNUBER (pine), il-FRAXXNU (ash), ir-RAND (bay laurel),  iżŻAGĦRUN (hawthorn/quickthorn), u ż-ŻIJU (buckthorn).

Meta siġra jew xitla ma jkunx hawn eżatt bħalha fid-dinja kollha ħlief f’Malta, dik tissejjah siġra ENDEMIKA (endemic).  Eżempju ta’ dan hu t-TENGĦUD TAX-XAGĦRI (Maltese spurge).

2)  Siġar ARKEOFITI (archeophyte), jiġifieri siġar li nġiebu Malta mill-bniedem fil-qedem, tant li llum saru ħaġa waħda mal-ambjent li aħna mdorrijin insejħulu “l-ambjent Malti”.   Fost dawn insemmu lĦARRUB (carob), itTIN (fig), inNAĦAL jiġifieri s-SIĠRA TAT-TAMAL/PALMA (palm), u lGĦANŻALOR (azarole/cretan hawthorn).

3)  Siġar BARRANIN (foreign), jiġifieri siġar li nġiebu Malta inqas minn ħames mitt sena ilu.  Minn dawn għandna ħafna siġar tal-frott u siġar taż-żina (dil-kelma tingħad u tinħass “żijna”; m’għandhiex x’taqsam maż-żina’ tas-sitt kmandament. “Taż-żina tfisser biex iżżejjen bihom, dekorattivi).

Fis-selvaġġ, is-siġar jikbru f’imkejjen differenti:

Jikbru fil-MASĠAR jew BOSK (woodland/forest).  Il-masġar jew il-bosk ikun fih siġar kbar jew imdaqqsin li jkunu tant sfiq ġo xulxin li l-friegħi ta’ siġra waħda jmissu ma’ ta’ siġra oħra.   Billi ftit jara dawl, taħt is-siġar ftit jikbru pjanti oħra.   Fi msaġar bħal dawn isaltnu l-aktar ilBALLUT (oak) u żŻNUBER (pine).  Imma hemm tipi differenti ta’ msaġar:

Hemm il-MASĠAR TAL-QIGĦAN (riparian forest/woodland).  Jgħidulu tal-qigħan għax ikun f’qiegħ xi wied fejn jinġabar jew jiġri l-ilma.  Fih isaltnu siġar li għandhom bżonn ħafna ilma u li l-biċċa l-kbira JOĦORFU jew JINŻGĦU (deciduous trees) fix-xitwa.  Siġar bħal dawn huma il-LUQ (white poplar) u n-NEMMIESA (elm).  Dari aktar mil-lum,  kont issib ukoll is-SAFSAF (willow), u l-FRAXXNU (ash).

Hemm ukoll il-MASĠAR TA’  MAL-BAĦAR (coastal woodlands) li ismu miegħu.  Minn dawn ftit fadal għax ħafna nqerdu mit-toroq, il-lukandi u l-vilel.  Is-siġar li jokormu f’postijiet bħal dawn huma t-TARFA jew ilBRUK (tamarisk), l-GĦADIBA jew il-BŻAR TAL-PATRIJIET jew is-SIĠRA TAL-VIREG (chaste tree), u l-GĦAWSEĠ (boxthorn).

Is-siġar jikbru wkoll filĠMIEM (maquis/matorral).  Peress li ħafna ma semgħux b’dil-kelma, issa qegħdin jgħidu “makkja”.  Il-ġmiem hu post fejn l-ambjent naturali ma jippermettix li jikbru l-imsaġar, forsi wkoll minħabba l-indħil tal-bniedem, imma xorta jistgħu jikbru xi siġar u arbuxxelli.  Dan jista’ jkun ġo xi wied żgħir, jew xi raba’ żdingat, jew ma’ xi ġenb ta’ rdum.  Hawnhekk insibu l-ĦARRUB (carob),  iżŻEBBUĠ jew iżŻEJTUN (olive), ilLEWŻ (almond), itTIN (fig) u xi kultant mqar xi RUMMIENA jew SIĠRA TAL-BULLAR (pomegranate).

IT-TILQIM TAS-SIĠAR

Li kellek tiżra’ ż-żerriegħa minn xi frotta li jkabbar il-bniedem fil-biedja, iż-żerriegħa tinbet u x-xitla li titla’ tikber f’siġra tal-frott.  Imma xi wħud mis-siġar tal-frott li jikbru miż-żerriegħa ma jagħmlux frott tajjeb biżżejjed għall-ikel.  Siġar bħal dawn iridu JITLAQQMU (to be grafted).  Li tlaqqam ifisser li tgħaqqad flimkien parti minn siġra li ma tagħmilx frott tajjeb, ma’ parti minn siġra oħra bħaha imma li tagħmel frott tajjeb għall-ikel.    Il-parti li ma’ tagħmilx frott tajjeb bil-Malti tissejjaħ is-SALVAĠĠ (understock/rootstock), il-parti t-tajba tissejjaħ il-BROKK (scion).   Is-salvaġġ ikun dejjem il-parti t’isfel tas-siġra fejn ikun hemm l-għeruq li minnhom is-siġra terda’ s-sustanzi mill-art biex tieħu saħħitha.  Il-brokk, meta jikber, isir il-fergħa jew il-friegħi tas-siġra li jagħtu l-frott t-tajjeb.

Hemm iktar minn mod wieħed ta’ kif tlaqqam.  Fi żmienna, bis-saħħa tal-Internet, daħlu metodi ġodda ta’ tilqim, metodi li forsi ma kinux magħrufa ħafna dari.  Hawnhekk se nniżżlu xi metodi ta’ tilqim li n-nies li ltqajt magħhom jien fi żmieni kienu jafu bihom u anke kellhom isem bil-Malti għalihom:

Tista’ tlaqqam BIL-FELES (cleft graft).   Is-salvaġġ jinqata’  bejn wieħed u ieħor sitt ċentimetri ’l fuq mill-art; imbagħad issir qasma fih kif jidher fid-disinn.  Il-brokk jinqata’ mis-siġra t-tajba.

Dan il-brokk ma jridx ikun għama, imma jrid ikollu GĦAJN (bud) li minnha tista’ toħroġ RIMJA (shoot).    Il-brokk jiddaħħal fil-qasma li saret fis-salvaġġ, u l-qoxra tal-brokk trid tmiss mal-qoxra tas-salvaġġ.  It-tilqima mbagħad tintrabat tajjeb bil-lastiku tat-tilqim u l-ferita tinkesa bix-xema’ biex tingħalaq tajjeb.

Minflok b’qasma f’nofs iz-zokk, il-brokk jista’ jiddaħħal f’qatgħa li tkun saret fil-qoxra tas-salvaġġ, kif jidher fid-disinn ta’ taħt.  F’dan il-każ inkunu laqqamna bil-FELES TAĦT IL-QOXRA (bark graft).

Peress li l-iktar parti importanti mil-brokk hi l-għajn (jew l-għejun) li minnha toħroġ rimja ġdida, tista’ tlaqqam billi minflok tuża l-brokk kollu, tieħu biss l-għajn.  Din l-għajn trid tittieħed, m’għandniex xi ngħidu, mis-siġra t-tajba.

  1. Fis-selvaġġ tagħmel qatgħa fil-qoxra għamla ta’ l-ittra “T”
  2. Id-daħħal il-qoxra bl-għajn li tkun qtajt mis-siġra t-tajba.
  3. Torbot kollox tajjeb.
  4. Jekk Alla jrid it-tilqima tieħu, l-għajn tarmi u toħroġ fergħa li tagħti frott tajjeb.

Jekk iz-zokk tas-siġra li se tlaqqam fuqha jkun ftit oħxon, minflok tagħmel il-qatgħa fil-qoxra fl-għamla ta’ l-ittra “T” maqluba rasha ’l isfel, tista’ tagħmilha fil-għamla ta l-ittra “H” maqluba fuq ġenbha.  F’dan il-każ, ix-xaqq il-wieqaf jinqata’ ftit wiesa’, u fil wisa’ tiegħu titqiegħed il-qoxra bl-għajn, sewwa sew kif jidher fid-disinn.  Dan it-tip ta’ tilqim bil-għajn jissejjaħ TILQIM BIT-TIEQA (shield grafting).

Jekk mill-banda l-oħra iz-zokk li se tlaqqam fuqu jkun irqiq ħafna (ngħidu aħna  ħxuna ta’ lapes jew ftit iktar), tista’ tlaqqam bil-mod li jidher fid-disinn ta’ hawntaħt.  Dan it-tilqim jgħidulu TILQIM BIS-SUFFARA (whip grafting).  Jgħidulu hekk għax il-qatgħa li tagħmel fis-salvaġġ u fil-brokk, lill-bdiewa tagħna fakkrithom fil-bedbut tal-qasab li kienu jagħmlu meta kienu tfal; bedbut li ddaħħlu f’ħalqek, tonfoħ, u jsaffar.

Is-siġar tal-larinġ, li ħafna drabi jitlaqqmu meta jkunu għadom żgħar ħafna, jistgħu jitlaqqmu bis-suffara.

TILQIMA BIT-TRESSIQ (approach grafting).  F’dan it-tip ta’ tilqim, żewġ pjanti li qed jgħixu weħidhom, it-tnejn b’għeruqhom fil-ħamrija, jitressqu ma’ xulxin u jitlaqqmu flimkien biex isiru ħaġa waħda.  Biex dan il-tilqim jirnexxi, iż-żewġ pjanti jridu jkunu diġaċ mħawlin qrib xulxin.   Jintgħażlu żewġ rimjiet, waħda minn kull pjanta, kemm jista’ jkun qrib ta’ xulxin u kemm  jista’  jkun  ta’ l-istess ħxuna.  Fil-post fejn ir-rimjiet ikunu se jitlaqqmu flimkien, titqaxxar il-qoxra, f’tul ta’ żewġ jew tliet ċentimetri, u ż-żewġ partijiet bil-qoxra mqaxxra jitressqu flimkien u jintrabtu sew bil-lastiku tat-tilqim.  Il-faxxina fin-naħa ta’ fuq taż-żewġ partijiet imlaqqmin flimkien triq titħaffef xi ftit mill-weraq.

TILQIM BIL-WASLA jew BIT-TWASSILA (brigde grafting).   Dan isir meta siġra jkollha xi ħsara fil-qoxra, ngħidu aħna meta l-bhejjem igerrmu l-qoxra ta’ barra, jew inkella meta l-ħsara ssir apposta minn xi ħadd li jrid jeqred is-siġra.  F’dan il-każ trid terġa’ tgħaqqad il-parti il-ħajja tal-qoxra n-naħa t’isfel mal-parti l-ħajja tal-qoxra n-naħa ta’ fuq.  F’dan il-każ trid tipprepara daqsxejn il-qoxra billi tnaddaf it-trufijiet u tara li kxift il-parti l-ħajja fuq iż-żewġ naħat.   Taqta’ l-brokk, jew il-brokkijiet, u tinfilsaħ jew tinfilshom taħt il-qoxra kif jidher fid-disinn.  Id-disinn juri wkoll modi differenti ta’ kif tista tinfilsa l-brokk.

MIKLEM

Qed inniżżlu xi ftit kliem li l-Maltin jistgħu jiltaqgħu miegħu meta jaqraw bl-Ingliż u li forsi jkollhom diffikulta biex isibu l-ekwivalenti tiegħu bil-Malti.  Il-kliem mhux qiegħed fl-ordni alfabetiku, imma qiegħed miġmugħ skond is-suġġett:

Fil-Ġnien u fl-Għalqa
 
To sow Tiżra’
To plant Tħawwel
Moisture Indewwa
To germinate Tfelles
Radicle Rimja ta’ l-għerq
Shoot Rimja
Seedling Nebbieta (jekk tinbet naturali taħt xi siġra)
Seedlings Xitel (xitel tal-frawli, xitel tal-pastard, eċċ)
To sprout Tinbet (jew iġġelben – jekk tkun qed “tisprawtja” ż-żrieragħ)
Leaf Bud Raħsa
New leaf Raħsa
Blossom Żahra
Flower (male) Inwara
Shoot Bud Għajn
Roots Għeruq
Root hairs Xniexel
Calyx Berkun
Corm, bulbo-tuber Ħanxul
Seed-bed Ħammiela
Cloche/tunnel Baqiqa
Windbreaker Qanniċ/milqa’                                     
Grain Tgħam                                  
Pulses Bus u Ħemsi
Wheat Qamħ
Barley Xgħir
Oats Ħafur
Rye Sikrana                    
Pod Miżwed
Foliage Faxxina
Layering Tirqid
Pollination Dakra
Pollen Għabra tad-dakra
Nectar Sugu jew Nektar

 

Is-Siġar 

Woodland Masġar/Bosk
Riparian Woodland Masġar tal-Qigħan
Coastal Woodland Masġar ta’ mal-baħar
Maquis Ġmiem
   
   
Acacia/Wattle Akaċja
Acorn Ġandar
Alder Alnu
Almond Lewż
Aloe Vera Sabbara
Ash Fraxxnu
Bay Laurel Rand
Bean Trefoil Tree Fula tal-Klieb
Birch Betula
Blackthorn Prajn tax-Xewk
Boxthorn Għawseġ
Bramble Għollieq
Buckthorn Żiju
Carob Ħarrub
Chaste tree Għadiba/Bżar tal-Patrijiet/Tal-Virgi
Christ’s Thorn  Tree Xewk tal-Kuruna
Cretan Hawthorn Għanżalor
Cypress Ċipress
Date Palm Naħla/Siġra tat-Tamar/Siġra tal-Palm/Palma
Dwarf Palm Ġummar
Elder Sebuqa
Elm Nemmiesa
Eucaliptus Tal-Gamiem/Ewkaliptus
Grape Vine Dielja
Hawthorn/Quickthorn Żagħrun
Hazelnut Ġellewż
Judas Tree Siġra ta’ Ġuda
Jujube Żinżel
Juniper Tree Ġniepru
Laurestinus Meruna
Lentisk Deru
Maltese Salt Tree Xebb     
Medlar Fomm il-lipp
Myrtle Riħan
Nettle tree Majjiesa/Buglar
Norfolk Island Palm Awrikarja
Oak Ballut
Oleander Difla/Tal-Wirdien
Olive Żebbuġ/Żejtun
Pine Żnuber/Prinjol
Pistachio Nut Tree Batan/Pistaċċi
Plane Tree Dolf/Dolb
Prickly Pear Bajtar tax-xewk
Quickthorn/Hawthorn Żagħrun
Sandarac Gum tree Għargħar
Spurges Tengħud
Salt Tree (Maltese) Xebb
Sumach Xumakk tal-Konz
Tamarisk Tarfa/Bruk
Trementina Siġra tal-Fosdoq
White Poplar Luq
White Willow Żafżafa Kbira jew Żgħira
Wild Pear Lanġas ta’ Malta/Selvaġġ

 

Stone fruit trees:                Siġar tal-frott irqiq: 

Apple Tuffieħ                                  
Apricot Berquq                                 
Cherry Ċirasa                                  
June Pear Bambinella                          
Nectarine Nuċiprisk                                             
Peach Ħawħ                                                    
Pear Lanġas
Plum Għajnbaqar                         
Prune Pruna
Quince Sfarġel

Citrus trees:                        Siġar taċ-citru:

Lemon Lumi                      
Sweet Lime Lumiċell
Mandarine/Tangerine Mandolin                              
Orange Larinġ
Seville Orange Larinġ tal-bakkaljaw
Blood orange Larinġ tad-demm.
Citron Tronġ
Grapefruit Pomelo

Other Fruit Trees:              Siġar oħra tal-frott:

Black Mulberry Tut
Blackberry Tuta tal-Għolliq
Chestnut Qastan
Elderberry Tuta tas-Sebuqa
Fig Tin/Bajtar ta’ San Ġwann Parsott Iswed/Abjad
  Firkizzan
  Tin Iswed/Ixheb/Isfar/Abjad/Aħdar
  Tin tad-Dikkiena
  Tin tal-Buskett
  Tin tal-Baħrija
  Tin tas-Sur
  Tin ta’ Ħal Lija
  Tin ta’ Alla u Ommu
  Tin ta’ Smirna
  Tin ta’ San Sidori (Żondadori)
  Tin tal-Ħannieqa
  Tin Ġludi
  Tin Żibdi
  Tin Lanġasi
  Tin Imnaqqax
Japanese Medlar/Loquat Naspli
Nuts Ġewż
Pomegranate Rummien
White Mulberry Ċawsli
   
Grapevine Dielja
Għeneb Beżżula bajda/sewda
  Beżżula ratba
  Beżżul il-baqra
  Ġellewża sewda
  Ġellewża twila
  Insolja Għawdxija
  Insolja ħadra
  Insolja marsusa
  Insolja taż-żbib
  Iswed tal-ħawwief
  Iswed tal-bejka
  Iswed tal-laħam
  L-Imtarfa
  Marsusa bajda/sewda
  Marsusa tan-nebbiet
  Melliħija
  Miġnuna bajda/sewda
  Miġnuna tawwalija
  Muskatell iswed/aħmar/roża
  Muskatell ta’ l-għasafar
  Nebbieta ta’ Wied Ħażrun
  Nebbieta ta’ Wied Liemu
  Passulina sewda/bajda
  Żaqq in-nagħġa ħoxna
  Żaqq in-nagħġa sewda
  Żebbuġija

Other fruts:                      Frott Ieħor

Prickly Pear Bajtar tax-xewk
Strawberry Frawli
Melons Bħejra
Bettiħ/Bettieħ
Bettiħ ta’l-aħrax/tax-xibka/isfar
Sweet-scented melon Bettiħ tax-xammiem.
Cantaloup melon Bettiħ tal-flieli
Water Melon Dulliegħ

Tree grafting:                     It-Tilqim tas-siġar 

Cleft graft Tilqim bil-feles
Bark graft Tilqim bil-feles taħt il-qoxra
Budding Tilqim bil-għajn/bil-qoxra
“T” budding Tilqim bil-għajn/bil-qoxra
Shield budding Tilqim bit-tieqa
Whip graft Tilqim bis-suffara
Approach grafting Tilqim bit-tressiq
Brigde graft Tilqim bil-wasla/bit-twassil
Rootstock/understock Is-salvaġġ
Scion Brokk
Bud Għajn

Herbs & Spices:                 Ħwawar:

Anise/Aniseed/Sweet Cummin Ħlewwa
Basil Ħabaq
Bay Leaves Rand
Borage Fidloqqom
Capers Kappar
Celery Karfus
Chayote/Chake Ċentinarja
Chamomile Kamumilla
Chervil Sorfolja
Chillies Filfel/Bżar Aħmar
Chives Kurrat selvaġġ
Cinnamon Kannella
Cloves Msiemer tal-Qronfol/Trab tal-imsiemer tal-qronfol
Comfrey Widnet l-Għomor
Coriander Kożbor
Cumin Kemmun
Dill Xibt
Fennel Bużbież
Garden Rocket Insalata/Eruka
Garlic Tewm
Horse Radish Rafanel
Hyssop Żuf
Juniper Berries Żerriegħa tal-Ġnibru
Ladies’ Fingers/Okra Bamja
Lavander Spika
Lemon Balm Melissa
Love-in-a-mist Niġella
Marjoram Merqtux
Millet Minju
Mint Nagħniegħ
Oregano Origanu
Parsley Tursin
Polenta Dqiq tal-Qamirrum
Thyme Sagħtar
Rosemary Klin
Rue Fejġel
Saffron Żagħfran
Sage Salvja
Savory Sagħtrija
Sesame Seed Ġulġlien
Terragon Stragun
Turmeric Kerkum/Żagħfran Indjan

Vegetables                           Ħaxix għall-Borma:

Artichokes Qaqoċċ
Asparagus Spraġ
Aubergines Brunġiel
Beans (green)                                     Ful
Beans Fażola
Beet/Chard Selq
Beetroot Pitravi                                   
Broccoli Brokkli
Cabbage Kaboċċi
Carrots Zunnarija
Cauliflower Pastard
Celery Karfusa
Corn Qamħirrum
Courgettes/marrows        Qarabagħli
Chard Beet Selq
Chicory Indivja
Chic peas Ċiċri
Cucamber Ħjar
Green Peppers Bżar aħdar
Jerusalem Artichoke Artiċokks
Kale Kejl
Kohlrabi Ġidra
Leeks Kurrat
Lentils Għads/Għazz
Lettuce Ħass
Marrows/courgettes Qarabagħli
Mushrooms Faqqiegħ
Onions Basal
Peas Piżelli
Potatoes Patata
Pumpkin Qara’ aħmar
Radish Fiġel
Spinach Bqajla
Tomatoes Tadam
Trumpet Gourd Qara’ twil
Turnips Lift/Nevew

[1] Is-siġar, ix-xtieli u l-basal JITĦAWLU.  Iż-żerriegħa TINŻERA’.  Mela m’għandna qatt ngħidu “niżirgħu siġra” imma “nħawlu siġra”.

Kotba ta’ referenza:

AQUILINA, Joseph, Maltese-English Dictionary, 2 volumi, Malta, 1987.

BALDACCHINO, A.E.; LANFRANCO, E & SCHEMBRU, P.J.  Discovering Nature in the Maltese islands, Malta 1990.

BALDACCHINO, A.E. & STEVENS S. T (ed.), Is-Siġar Maltin  –  l-użu u l-importanza, Seminar nazzjonali ta’ ġurnata mlaqqa’ l-Furjana, Malta, 1998

BORG, J. Descriptive Flora of the Maltese Islands, Malta, 1927

BORG, J. Cultivation and Diseases of Fruit Trees in the Maltese Islands, Malta, 1922

BORG, Joseph, Wirt l-Għassara ta’ l-Għeneb, Malta, 1996

BORG, Joseph, Street Trees in Malta, Malta, 1976

BORG, Joseph, Il-Ġardinaġġ Malti, Tal-Pietaċ, Malta, 2001

BOWEN JONES, Agriculture in Malta – A Survey of Land Use, Department of Geography, Durham Colleges in the University of Durham, l-Ingilterra, 1955

SCHEMBRI, P.J. & SULTANA, J. (ed.), Red Data Book for the Maltese Islands, Malta, 1989.

SERRACINO-INGLOTT, E., Il-Miklem Malti, 9 volumi, Malta, 1975-1987.

SULTANA J. (Ed.),  Flora u Fawna ta’ Malta, Malta, 1995

ĦAJR:

Ġanni Gatt, miż-Żejtun

Salvu Gatt, minn Santa Luċija

Dr. Joseph Borg minn Ħ’Attard

(C) Ġużi Gatt