Din hi taqsima oħra minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li tfittex u taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha HAWN.  Fl-introduzzjoni għamilniha ċara li ħsieb tagħna hu li nagħtu biżżejjed tagħrif biex aħna l-Maltin inkunu nistgħu inpenġu x-xbiha  ta’ kull karattru b’mod li l-karattri jkunu jingħarfu minn xulxin – bl-istess mod ta’ kif aħna nagħrfu x-xbiha ta’ Father Christmas, Batman, Superman, Xummiemu, u l-bqija.  Bis-saħħa t’hekk, mhux biss it-tagħrif folkloristiku ta’ kull karattru ma jintilifx, imma wkoll dawn il-karattri ma jmutux, u jerġgħu jieħdu l-ħajja biex tistagħna l-kultura Maltija.  Il-karattri li tkellimna fuqhom s’issa tista’ ssibhom HAWN.  Illum imiss li nitkellmu fuq:

IL-ĦADDIELA

Fil-bidu ta’ din il-kitba konna sħaqna li dak li aħna nafuh bħala l-ĦARES m’għandniex nħawduh ma’ dak li jkun aħjar jekk ngħidulu RUĦ jew Spirtu.  Din it-taħwida qed tiġri sempliċement għax l-Ingliż m’għandux l-ekwivalenti tal-Ħares, allura l-Maltin li, għarukaża għalihom, saru jaħsbu bl-Ingliż mhux bil-Malti, qed jitfixklu l-Ħares mal-kelma ghostGhost hi Ruħ li, dejjem skont it-twemmin sempliċi tan-nies ta’ dari, tibqa’ tidher wara l-mewt.  Ir-Ruħ li tibqa’ tidher tkun ta’ xi ħadd li f’għomru tkun ġratlu xi ħaġa kerha li wara mewtu ma ħallitux jistrieħ – bħal meta xi ħadd jiġi mgħallaq bla ħtija, jew maqtul kiesaħ u biered u ġustizzja miegħu baqgħet ma saritx – u ruħu tibqa’ tidher u tbeżża’ n-nies għax ma ssibx mistrieħ fil-qabar.  Sa mill-bidu nett xtaqna ngħidu li l-Ħares mhux l-istess ħaġa.  Huwa ħlejqa tal-fantasija għal kollox differenti.  Il-Ħares m’huwiex raġel bħall-oħrajn; għalkemm hu maskili u mhux femminili, jiġifieri m’huwiex mara; b’danakollu mhux raġel komuni tad-demm u l-laħam, u mhuwiex ruħ.  Mela x’inhu?   X’għamla ta’ ħlejqa tal-fantasija hu?  Irridu ħafna sabar biex inwieġbu din il-mistoqsija, imma ta’ lanqas hawnhekk se ndommu ħolqa oħra fil-katina li wieħed jittama li twassalna biex nifhmu u nżidu biċċa oħra ma’ dak li diġa nafu.  Ejjew nerġgħu nsemmu dak kollu li nafu fuq il-Ħares:

  • Nafu li l-Ħares hu ikrah, għandu erbat iswaba’ u mhux ħamsa – għax m’għandux behem;
  • Nafu li jħobb jidħol ġo xi dar vojta, jew ġo xi ħirba (dar imwaqqa’ u abbandunata), jew ipoġġi ġo xi għar ikrah u mudlam;
  • Nafu li għandu l-flus tad-deheb – u nafu li lill-Ħares issibu wkoll fejn ikun hemm xi teżor moħbi.  Meta l-Ħares ikun jaf li hemm teżor, lilek jara kif jagħmel biex ma jħallikx tersaq ‘il hemm – imma hu jsibu t-teżor u bis-saħħa t’hekk lil xi nies il-Ħares ikun jista’ jagħtihom il-muniti tad-deheb u jfawwarhom bil-flus;
  • Nafu wkoll li l-Ħares għandu l-ħila li jieħu l-għamla ta’ xi serp, l-għamla ta’ kelb, jew ta’ qattus; il-kulur ikun dejjem iswed.
  • Nannuwi Anġlu Gatt, Alla jaħfirlu, meta kien mixħut fuq is-sodda ta’ xjuħitu darba kien qalli, ma nafx hux biċ-ċajt jew bis-serjeta’ li l-Ħares tarah biss fid-dlam! Jekk ikun hemm il-Ħares u tixgħel sulfarina jew xemgħa, l-Ħares jgħib fid-dawl tax-xemgħa! Prosit għalina! 
  • U bilħaqq – nafu xi ħaġa fuq il-mara tiegħu. Għax il-Ħares, li hu raġel, għandu l-mara wkoll.

Fil-ħajja spiss jiġri li tkun mimdud f’soddtok u f’dak il-ħin tal-lejl li donnok tkun se tidħol fin-ngħas, tħoss li għadek taf x’qed jiġri, imma trid titkellem u ma tistax; trid tiċċaqlaq u tiġri imma tħoss riġlejk u dirgħajk marbutin mal-art; tħossok trid tgħajjat imma xi ħadd qed jagħfas fuq rasek u jżommok qisek ġo morsa;  tħossok li għalkemm msammar f’postok, xorta qed taqa’ b’sabta kbira f’bir bla qiegħ u ma tista’ tiggranfa ma’ xejn.  Il-ħolma tkun tant ċara quddiem għajnejk li tispiċċa tgħajjat għajta kbira, tistenbaħ, u ssib ruħek għarqan xraba u b’saqajk jirtogħdu.  Meta jiġrilek hekk jgħidu li qabditek il-ĦADDIELA. 

Sleep paralyses – mill-internet

Dan il-fenominu fiżiku hu magħruf mad-dinja kollha; għax il-bnedmin kollha huma suġġetti għalih.  Bl-Ingliż jgħidulu Sleep, jew Dream Paralysis, u xi kultant jissejjaħ ukoll The Old Hag Syndrome.  Hu fenominu naturali li t-tifsira tiegħu għandna nsibuha fix-xjenza medika.  Imma l-ħolm u l-irqad hu qasam li x-xjenza ma tantx tifhem fih, u l-bniedem jobgħod iħalli fenomini naturali li jmissu lilu mill-qrib mingħajr ma jsibilhom tifsira sempliċi li tissodisfah.  Anke l-istess isem bl-Ingliż – The Old Hag Syndrom – diġa jagħtik x’tifhem li l-folklor jidħol ukoll f’din il-biċċa. Il-Malti ma qagħadx lura. 

Il-Folklor Malti jgħid li meta toħlom hekk, ikun ifisser li fid-dar hemm, mhux il-Ħares innifsu, imma l-mara tiegħu – il-ĦADDIELA.  Ikun qed jiġrilek hekk għax il-Ħaddiela, li tkun daħlet f’dik id-dar qablek, ma tkunx tridek toqgħod hemm; tkun tridek titlaq ‘il barra u tikri band’oħra. Imm’allura inti x’tista’ tagħmel fuq din il-biċċa? Possibbli ma tista’ tagħmel xejn?  Iva tista’.  Li għandek tagħmel hu li, qabel ma torqod, tpoġġi muftieħ taħt l-imħadda!  Minflok muftieħ kien hemm min jgħid li għandek tqiegħed sikkina taħt l-imħadda.  Sikkin tajba wkoll.  U l-għala muftieħ jew sikkina?

Għalkemm ir-raġuni għala ilha li ntnesiet fost niesna, l-istudjużi tal-Antropoloġija u l-Folklor ilhom jafu li skont t-twemmin popolari primittiv, l-ispirti l-ħżiena ta’ diversi popli differenti – ibda minn dawk Nordiċi tal-pajjiżi kesħin tat-Tramuntana, kompli bil-kulturi tal-Indja u Sri Lanka, ibqa’ nieżel għand is-suwed tal-Afrika tal-Punent, u erġa’ itla’ lejn l-Afrika ta’ Fuq, li hu l-post li lilna l-aktar li jmissna mill-qrib – l-ispirti l-ħżiena ta’ dawn il-kulturi, kollha jibżgħu mill-ĦADID.  Għall-Malti ta’ dari, muftieħ jew sikkina kienu l-aktar biċċiet tal-ħadid li seta’ jsib malajr u fil-qabda fost l-oġġetti li jkollu f’daru.  F’Malta, il-ħadid kien effettiv mqar kontra l-Għajn Ħażina.  Ftit tas-snin ilu, waħda miz-zijiet tiegħi rrakkuntatli kif ftit wara li wildet lil binha – li jiġi l-kuġin tiegħi – kellha bżonn tmur tara f’raħal ieħor lil waħda ħabiba tagħha li wkoll kienet tqila, imma li kienet għadha ma wilditx.  Meta kienu jafu li sejra tara mara oħra tqila, in-nies qalu liz-zija: “Ħu ċavetta miegħek!  Ħu ċavetta żgħira u żommha moħbija f’idek sakemm iddum magħha!”  Dari, il-ħlas tat-trabi kien riskjuż – ħafna ommijiet kienu jmutu huma u jildu t-trabi tagħhom; ħafna trabi kienu jmutu żgħar; in-nisa tqal kienu jkunu kollha qalbhom ittaqtaq u kollha jitolbu li t-tqala tagħhom tispiċċa b’wiċċ il-ġid.  In-nies kienu jirraġunaw li meta l-mara li għadha ma wilditx tara liz-zija, żgur li jgħaddilha minn moħħha l-ħsieb li z-zija kienet wildet b’wiċċ il-ġid, waqtilli hi għadha bil-biża’ li t-tqala tagħha tispiċċa ħażin.  Iċ-ċavetta moħbija f’id iz-zija kienet tilqa’ l-għajn ħażina li setgħet toħroġ minn xi għira jew biża’ tal-mara li għadha ma wilditx – għajn ħażina li setgħet tagħmel ħsara liz-zija, jew lill-kuġin tiegħi li kien għadu tarbija tat-twelid.  Dari anke meta jqiegħdu tiġieġa qroqqa fuq il-bajd, bit-tama li jfaqqsu l-flieles, mhux biss kienu jagħtu kas tal-fażi tal-qamar, imma ġie li kienu jqiegħdu wkoll muftieħ taħt il-qroqqa; taħt it-tiben tal-binnija, biex iħares lit-tiġieġa minn kull Għajn, u l-bajd ifaqqas kif għandu jfaqqas.

Mela l-muftieħ, jew is-sikkina; it-tnejn tal-ħadid, kont tqegħdhom taħt l-imħadda biex il-Ħaddiela, li hi l-mara tal-Ħares u li tkun tridek titlaq mid-dar, ma tidħollokx fil-ħolm u tħarbatlek il-mistrieħ tal-lejl. 

Din nistgħu ngħodduha bħala karatteristika oħra ta’ dan il-karattru tal-fantasija: Għandu l-ħila li jidħol fil-ħolm tan-nies.  Illum din tinstema’ redikola, imma għal ħafna u ħafna żmien, il-bnedmin, mqar dawk l-aktar għorrief fosthom, kienu jemmnu ħafna twemmin stramb.  L-istess għaref u kbir Aristotile, li tant tiftaħar bih iċ-Ċivilta’ tal-Punent, kien jemmen li kienu l-ispirti, tajbin jew ħżiena, li jikkawżaw il-ħolm tan-nies.[1]  Fit-Testment il-Ġdid, l-Anġli daħlu fil-ħolm u ġie li kellmu lin-nies minn hemm.  Jiġifieri m’għandniex għalfejn noqgħodu nistagħġbu.   Hemm bżonn li jingħad li dak li bl-Ingliż jissejjaħ Nightmare, bil-Malti jiġi Ħmar il-Lejl, u m’għandux x’jaqsam mal-Ħaddiela, li hi fenominu marbut ma’ sleep paralyses.[2]  Biex ma nħalluhiex barra, kien jingħad ukoll li l-Ħaddiela iktar hemm ċans li titħollok fil-ħolm u ttellfek l-irqad jekk tiknes l-art filgħaxija qabel ma torqod!

Pittura ta’ Fritz Schwimbeck – mill-internet

Importanti li nerġgħu nirrepetu ħalli ma ngerfxux:

Sleep jew Dream paralyses:            Il-ĦADDIELA

Nightmare:                                         ĦMAR IL-LEJL

Sleep walking:                                   SOMNAMBULIŻMU

Skont il-lingwisti, il-mare li hemm fil-kelma nightmare, ma tfissirx debba.  Mare hu speċi ta’ spirtu ħażin jew xitan li jissemma fil-mitoloġija Nordika.[3]  Mela m’għandniex naħsbu li l-Ingliżi għandhom debba u aħna għandna ħmar!  ĦMAR IL-LEJL hu ħolma kerha li xi darba jew oħra jkollu kulħadd.  Il-ĦADDIELA hi ftit agħar (sleep paralyses) u jekk tistaqsi lil min ibati b’din il-kundizzjoni jista’ jfissirlek kif iħossu marbut ġo morsa u ma jistax jiċċaqlaq; irid jieħu n-nifs u ma jistax.  Hemm differenza bejn Ħmar il-lejl u l-Ħaddiela.  Jista’ jagħti l-każ li xi ħadd iqum mis-sodda, jitkellem, u saħansitra jimxi sal-kċina u jiekol xi ħaġa, u jkun fil-fatt rieqed u ma jkunx jaf x’qed jagħmel.[2]  Nissogra ngħid li dan hu fenominu rari u ma jidhirlix li jissemma fil-kultura popolari tagħna.  Nissogra ngħid ukoll li l-ewwel darba li smajna b’affarijiet bħal dawn kien meta qrajna dwarhom fil-comics bħall-Beono u d-Dandy!  Imbagħad, aktar tard, qrajna fuq xi ġralha Lady Macbeth!  Dal-fenominu jissejjaħ somnambuliżmu, u m’għandniex nitfixkluh mal-Ħaddiela jew ma’ Ħmar il-Lejl.

Ikun jonqos biss li nsibu mod ta’ kif inpenġu u nippersonifikaw lil din il-famuża Ħaddiela – il-mara tal-Ħares.  M’aħniex mija fil-mija konvinti minn dak li għamilna, u nilqgħu bil-ħerqa xi suġġeriment li jkun aħjar minn tagħna.  Imma jrid ikun aħjar minn tagħna – mhux agħar.  Din il-famuża sleep paralyses hi dejjem rappreżentata minn ħjelqa tqila u kerha li dejjem tkun bilqiegħda fuq żaqq il-vittma b’mod li l-vittma tħoss li ma tistax tieħu nifs.    Fil-każ tagħna hu ċar li l-Ħaddiela hi mara, għax isimha jurik; u bilfors li mara tqila u goffa biex tħossha qed trossok, tgħaffġek, u żżelġek ma’ qiegħ is-sodda.  Imma kemm hi goffa u kemm hi tqila?  Aħna ħallejna f’idejn l-artist bravu Eric Leone, u ara xi ġmiel ta’ mara goffa u tal-waħx penġielna.  Għidli ftit jagħtikx ferħ ta’ ġenn jekk tħossha bilqiegħda fuq żaqqek!

Pittura tal-artist bravu Eriv Leone, magħmula apposta għal din is-sensiela.

(C) Ġużi Gatt

REFERENZI

[1] Lebling, Robert, Legends of the Fire Spirits, I.B. Tauris & Co. Ltd., Londra. 2010

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Nightmare

[3] Ibid.

[4] https://en.wikipedia.org/wiki/Sleepwalking