Kwareżima

Ir-Randan.  KWAREŻIMAL  1. Kors ta’ prietki tar-Randan. Kienet tissejjaħ hekk ukoll il-prietka li kienet issir fir-Randan fil-Konkatidral ta’ San Ġwann il-Belt. 2. Tip ta’ ħelu li jittiekel fir-Randan, magħmul minn lewż mitħun u mħallat mad-dqiq, ftit qxur tal-kannella (Is. xj. cinamonum) u ftit ilma żahar. Wara li jissajjar fil-forn il-ħelu jiżdidlu l-għasel u xi ftit pistaċċjo. Dan il-ħelu kont tista’ tieklu fir-Randan mingħajr ma tikser l-astinenza għaliex ir-riċetta tal-kwareżimal la għandha xaħmijiet u lanqas bajd jew ħalib. Ara: SAWM U ASTINENZA. Etim. Tal. Quaresima. Lat. quadrigesima – M. erbgħin jum qabel l-Għid. Sp. cuaresma.

KWAREŻIMALIST     Il-predikatur tal-prietki tar-Randan. Bosta drabi l-kwareżimalisti kienu jkunu barranin, l-aktar patrijiet Taljani, u kienu jinġiebu apposta Malta għal dan iż-żmien biex jagħmlu l-prietka tagħhom f’diversi knejjes. Ganado, fil-ktieb tiegħu Rajt Malta Tinbidel, it-Tieni Ktieb (p. 105), isemmi żewġ kwareżimalisti ta’ żmienu li kienu magħrufa sew. Dawn kienu Padre Somigli u Padre Balestieri. Dan tal-aħħar kien tant famuż illi meta kien jipprietka f’Napli kienu jmorru eluf kbar ta’ nies biex jisimgħuh.

Kus

Buqar, ġarra. Ngħidu, ‘aħjar ma ddendilx kusek miegħu dak’, bħallikieku, jekk tazzarda ttawwalha ma’ dak li jkun tista’ tiġi f’inkwiet kbir. M.A.V. (1828) jagħti dan il-qawl: ‘La ddendilx kusek f’bieb l-imgħallaq’. Skont M.A.V. jgħid li din it-twissija tingħatha għax jekk wieħed idendel kusu ma’ bieb tal-familjari tal-imgħallaq dawn jistgħu jistħajlu li din hi mossa magħmula apposta biex tniggiżhom (il-kus imdendel jissimbolizza l-imgħallaq fuq il-forka). Inħoss li din l-analoġija mhix b’saħħitha biżżejjed. Nissuspetta li ‘mgħallaq’ hi korruzzjoni ta’ kelma antika, ‘magħlaq’, oġġett li jingħalaq, eż. bħal armarju li fih jitqiegħdu l-affarijiet bżonjużi. Nassumu li jekk hu hekk, it-twiddiba tagħmel aktar sens għax b’hekk wieħed qiegħed jagħti parir prattiku biex wieħed njeviga l-kus jinkiser. Fi kliem ieħor, l-qawl qiegħed iwiddeb li minn jissogra jagħmel xi ħaġa ta’ riskju jispiċċa ħażin. Fl-istorja li kiteb Agostino Levanzin, Is-Saħħar Falzun, naqraw hekk: ‘[…Girgor is-sakristant] ġibed ‘il ġewwa lil Ħamid biex xi flien ma jaraħx hemm u jorbotlu kusu ma’ bieb Ambroġ’. Sors: Ward ta’ Qari Malti, (1945), ‘Indiema Mwaħħra’, p. 214.

Kumittiva

1. Grupp ta’ żeffiena tal-Karnival. Dawn jippreparaw ruħhom bi kwantità kbira ta’ provi għal bosta xhur qabel il-Karnival. Imbagħad fil-jiem tal-Karnival kienu jmorru jisfnu kemm fl-ibliet tal-Cottonera kif ukoll il-Belt Valletta. F’Għawdex ukoll kien hemm bosta kumittivi. Skont Anton F. Attard dawn kienu il-kumittivi ta’ Sannat, tal-Għarb, dawk Ta’ Kerċem, ta’ San Lawrenz u tax-Xagħra. 2. Żifna tal-Karnival li tixbah il-Maltija. Il-kumittiva kellha seba’ tappiet, jew seba’ żifniet: il-Kollura, l-Ingliża, il-Franċiża, il-Mina, il-Kannizzata, is-Salib u l-Parata. Tal. comitiva: grupp, kumpanija

Kuċiniera

Spiritiera ta’ daqs pjuttost ikbar mis-soltu, ħafna drabi b’erba’ ftejjel, ġieli aktar, li tintuża għal tisjir kbir. Kull ftila, biex tinxtegħel jew tintefa kienet ttitella’ ‘l fuq u titnżżel ’l isfel b’buttuna li wieħed idawwar lejn naħa jew oħra. Il-ftejjel kienu jinxtegħlu jew waħda waħda, jew kollha f’daqqa, skont il-bżonn. Meta wieħed kien issajjar ‘fuq ta’ bi tlieta’ dan kien ifisser li t-tliet ftejjel kollha kienu jinxtegħlu biex is-sħana tagħhom tkun aktar qawwija u l-ikel isir malajr. Ftila waħda biss kienet tkun miżmuma mixgħula nofs ta’ nhar sħiħ biex iżżomm l-ikel ‘itektek’) jew inkella biex iżżomm xi kitla msaħħna. Kien hemm ukoll il-kuċiniera tal-istim u l-kuċiniera tat-tromba.

Koppi

Idj. ‘Reġa’/erġajna koppi’ – Tnehida li tfisser li xi ħadd għaddej minn esperjenza ripetuta. L-aktar li tingħad din l-espressjoni hi meta xi ħaġa mhux pjaċevoli isseħħ kemm-il darba. Il-kelma koppi ġejja mill-logħob tal-karti li fl-antik flok id-disinn tal-qlub fuq il-karti kien hemm kalċi li bit-Taljan jissejjaħ coppa (pl. coppe). Din l-espressjoni hi ispirata mil-logħba tal-karti msejħa ‘Trisett’. Il-logħba tintlagħab hekk: Il-karti tal-logħob immarkati bil-qlub (koppi) ta’ kulur aħmar jitqiegħdu fuq il-mejda tal-logħob. Imbagħad l-avversarju jew il-lagħbi li jkun tefagħhom jerġa’ jitfa’ karti oħra bil-koppi.   Bħal din l-espressjoni ngħud wkoll ‘waqa l-ASS!’  

Korpsant

Jew KORPUSANT:

Ir-relikwi, jew aħjar il-fdalijiet tal-ġisem tal-qaddis li jkun meqjum l-aktar fil-knejjes, norm. f’xi kappella jew artal laterali tal-knisja. Eż. ta’ dan hu l-korpsant ta’ Santa Ewfemja li l-Ordni ta’ San Ġwann ġab miegħu minn Rodi. Lejn nofs is-seklu sbatax il-Katidral tal-Imdina kien akkwista żewġ korpsanti, dawk ta’ Santa Fawstina u ta’ Santa Agata. Imbagħad fis-seklu tmintax kienu bosta dawk il-knejjes li raw kif għamlu u ġabu, il-korpsanti ta’ qaddisin oħrajn l-aktar mill-Italja,. Xi wħud minn dawn kienu jkunu fdalijiet ta’ xi skeletri li jkunu nstabu f’xi katakombi, x’aktarx f’Ruma. Ħafna kienu malajr jemmnu li dan l-għadam kien ta’ xi qaddis li miet martri waqt il-persekuzzjoni Rumana. B’kollox fil-gżejjer Maltin jinsabu mat-tnejn u tletin korpsant. Ftit huma dawk il-korpsanti magħrufa u popolari, anzi dawn huma pjuttost kważi anonimi u injorati. Fost il-korpsanti l-aktar meqjuma hemm dak ta’ Santa Liberata li jinsab fil-knisja tal-Kapuċċini fil-Kalkara. Tant hu hekk li il-knisja hi magħrufa hekk anki jekk il-Kapuċċini kienu ddedikawha  lil Santa Barbara. Korpsant ieħor magħruf hu dak ta’ San Valentinu, li hemm fuq l-artal ta’ San Mikiel fil-knisja parrokkjali ta’ Ħal Balzan. Dan kienet issirlu festa għalih fl-14 ta’ Frar. L-aktar korpsant riċenti u li hu meqjum hu dak tal-uniku qaddis Malti, San Ġorġ Preca, miżmum fil-kappella tal-Madonna Mirakoluża, fil-knisja tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (M.U.S.E.U.M.), il-Blata l-Bajda. Ara: TRANSULAZZJONI. Ara wkoll: ‘Santa Liberata and the Bearded Female Crucifix’ ta’ Giovanni Bonello, Histories of Malta, Confusions and Conclusions, pp. 39-54. Ara wkoll: Drawwiet u Ħajja mill-Istorja ta’ Malta, Guido Lanfranco, pp. 50, 51. Ara wkoll: http://www.stgeorge.org.mt, News & Events – Monday, November 17, 2008.

Kolera

Marda ikkawżata mill-bakterja vibrio cholera. L-isem Cholera morbus ingħata fl-1704, għall-marda li fl-Indja kienet u għadha tfiġġ u xi minn daqqiet tilħaq proporzjonijiet epidemiċi. Din il-marda laħqet lil Malta kemm-il darba, matul is-seklu dsatax. Is-sors ta’ dan il-mikrobu hu l-ilma, jew l-ikel infettat. Is-sintomu l-aktar evidenti ta’ din il-marda hi dijarea qawwija u uġigħ ta’ żaqq. Din l-infezzjoni tikkawża nixfa minn ġewwa fi ftit sigħat. Jekk il-fluwidi li jonqsu fil-ġisem ma jkunux mogħtija lura, il-pazjent imut fi ftit żmien. Il-marda nfirxet għall-ewwel darba lejn il-Mediterran fis-seklu dsatax, l-aktar bejn l-1816 u l-1826, x’aktarx meta kaxkruha magħhom mill-Indja il-baħrin u s-suldati Ingliżi. Il-fejqan minn din il-marda kien diffiċli, u l-unika mediċina għaliha kienet xarba b’taħlita ta’ ħxejjex mediċinali, biex ittaffi l-uġigħ, iżda li ma tfejjaqx. F’Malta, il-kolera infexxet f’epidemija f’dawn id-dati:

1837 (kienu mietu f’Malta 809, u f’Għawdex 366)
1854 (kienu mietu total ta’ 348 ruħ)
1865 (kienu mietu 1,873 ruħ)
1867 (kienu mietu 400 ruħ)
1877 (kienu mietu 440 ruħ)
1887. (Ma għandix statistika tal-imwiet f’din is-sena.)

 

Koċċla

1. Mollusk tal-baħar. Wieħed jista’ jara kwantità kbira ta’ koċċli l-aktar mal-blat, jew miġmugħa mal-qiegħ tad-dgħajjes u tal-bastimenti. Minn żmien għal ieħor ikun hemm bżonn li l-qiegħ tad-dgħajsa jkun xkatlat biex il-koċċli u l-pjanti li jkunu qed jikbru mal-qiegħ ma jtaqqlux l-opra tal-baħar. Jeżistu diversi tipi ta’ koċċli. Forsi l-aktar magħrufa huma dawk tal-ispeċi Ostrea edulis (Ing. Mud jew Edible oyster), u oħrajn simili. Dawn huma tip ta’ mħar żgħar li darhom jitla’ kemxejn imtarraġ u ‘l fuq. 2. Fig. Nuqqas totali ta’ enerġija fil-bniedem, bħal meta wieħed tagħtih puplesija. Espr. ‘Narra taqbdek koċċla’, jew, ‘Qisu koċċla’ – tingħad għal bniedem mgħaxxex u bla enerġija. Puplesija jew ċmajra. 3. Koċċla hi wkoll rif. għal marda partikulari fejn il-ġisem tal-bniedem jiggronċja u jitkebbeb.  Palsy (1831) Sqal. cocciuli. Tal. cocciola.  Sors: J.A.

Klistjanija

KLISTANIJA / KASTELLANJA:  Il-klistanija tirreferi għar-residenza jew l-palazzz tal-Kastellan, għaldqstant il-bini tal-Qorti. Orig. Castellania. Fiż-żmien medjevali, il-Kastellan f’Malta kien mibgħutmillawtoritajiet li kienu jiggvernaw ‘l Malta minn Sqallija.  I-kastellankellu r-residenza tiegħu fil-kastell ta’ Sant’Anġlu, il-Birgu u dan kien norm. imexxi il-GWARNIĠĠJON tal-post. Biż-żmien, il-kastellan kellu wkoll rwol ta’mħallef.. Mal-wasla tiegħu f’Malta, l-Ordni ta’ San Ġwann stabbilixxa l-kastellan fil-Birgu, fil-binja fejn wara kien mogħti lill-inwiżitur.  Meta l-Ordni mar il-Belt, il-kastellanja kienet stabbilita fi Triq il-Merkanti, fejn illum hemm il-Ministeru tas-Saħħa. Mal-kastellanja kien hemm il-ħabs. Il-faċċata ta’ din il-binja reġgħet inbniet fi stil Barokk fl-1760 minn Francesco Zerafa. Idj: ‘Wiċċu qisu l-għatba tal-klistanija’ – din tingħad għal xi ħadd li wiċċu jagħtih u ma jistħix. Ara: The Castellania Palace, From Law Courts To Guardian of the Nation’s Health,  ta’ Paul Cassar, 1988.

Kina

1. Ċaqquf.  Ngħidu,: ‘Qisu tal-kina’  – tingħad għal xi ħadd li hu delikat. Etim. Ori[. din kienet rif. għall-porċellana impurtata miċ-ċina. 2.  Sriedek, tiġieġ jew ħamiem imsejjaħ ‘Tal-kina’minħabba ċ-ċokon u l-ħlewwa tagħhombħal xi ħaġa żgħira u delikata. (Ing. china). Wieħed  jista’ jassumi li  xi darba kienu jeżistu xi xogħlijiet taċ-ċeramika li setgħu kienu jirraffiguraw dawn l-għasafar u b’hekk l-isem beda japplika ukoll  għal dawn it-tjur żgħar.

Kifs

L-eklissi, kemm tax-xemx kif ukoll tal-qamar. Meta dawn jiddallmu ngħidu dawn jiksfu. Mill Għarbi:     …  . Il-kelma bl-Għarbi għandha l-konsonanti s qabel il-konsonanti f u tinstema’ kisf. Meta l-kifs tal-qamar, jiġ. meta il-qamar jgħatti x-xemx, iħalli it-tarf tax-xemx jidħer, dan jissejjaħ, eklissi anulari, (bħal-ċurkett, bit-Taljan.) Il-kelma kifs tintuża minn Temi Zammit bħala verb fil-kitba tiegħu, ‘L-Eklissi’,… ‘x’ħin wasal il-waqt ix-xemx bdiet tikfes, [bdiet tkun mgħottija mill-qamar]…Sors: Ħrejjef, Stejjer, u Kitba Oħra, miġburin minn A. Cremona, Progress Press, (1963).

Kewkba tax-xuxa

Jew KEWKBA BID-DENB jew RAXX TAD-DENB:    Isem ieħor għal tip ta’ kometa li tidher tkaxkar magħha d-dawl. Fenomenu astrali li meta jidher dejjem jqajjem il-kurżità. Mingħajr l-għerf xjentifiku astronomiku, bosta fl-antik kienu jaqgħu għas-superstizzjonijiet u xi wħud kienu jemmnu li meta tidher din il-kometa dan kien sinjal ta’ twissija minn Alla, ta’xi katakliżmu li kellha taqgħa dalwaqt fuq l-umanità. Meta fis-sena 1909 dehret il-famuża Halley’s Comet ħafna interpretawha bħala sinjal ta’ risq ħażin, l-aktar għax denbha kien imgħawweġ ’l isfel u mhux ’il fuq. Għal ħafna, ir-risq ħażin kien ikkonfermat meta xi snin warafaqqgħetl-Ewwel Gwerra Dinjija tal-1914 li kkważat il-mewt ta’ miljuni kbar ta’ nies. Ovvjament din l-interpretazzjoni ngħatat wara li seħħu l-affarijiet. L-aħħar darba li dehret il-kometa Halley kien fl-1986. Ara:  Folklore of An Island, ta’ Tarcisio Zarb, pp. 341-348.

Kewkbet is-safar

Rif. bil-Malti għall-iStella Polaris (Ing. Polar Star / Northern Star). Għal mijiet ta’ snin, l-aktar mis-seklu ħmistax ’il quddiem, din l-istilla kienet meqjusa bħala punt ta’ riferiment għall-baħħara biex isibu d-direzzjoni tan-navigazzjoni tal-bastiment. Dan għaliex din hi kewkba li dejjem tidher f’post fiss fis-smewwiet, lejn it-Tramuntana (Ing. Polar Axis), u ta’ min wieħed jafda fiha bħal riferiment ta’ direzzjoni. Il-bqija tal-istilel u l-kostellazzjonijiet li jidhru fis-smewwiet huma ppożizzjonati b’xi mod jew ieħor f’relazzjoni magħha. Dun Karm kiteb poeżija ddedikata lil din il-kewkba. Din il-poeżija li dehret f’Leħen il-Malti u fil-Ward ta’ Qari Malti (1945), p. 241, għandha erba’ strofi u tibda hekk:

 

Int biss ma titħarrekx; u kull flgħaxija
fil-jiem li naħrab tal-ibliet is-sħana
minn sema safi, ibajjad bl-oħla dija,
tidhirli tlebleb fuq it-Tramuntana.


Kewkba Feġġa

KEWKBA FEĠĠA   Kewkba li tfiġġ fis-sema mingħajr stennija u li tgħib wara ftit sekondi (Ing. shooting star). F’Ward ta’ Qari Malti, (1945), il-poeta V. Mifsud Bonnici kiteb poeżija twila li ġġib l-isem Kewba Feġġa. L-ewwel strofa ta’ din il-poeżija tgħid hekk:

Kewkba feġġa

li bħal vleġġa

tgħaddi tiġri ġe’ smewwiet,

nindaħallek

jekk nagħmillek

jiena dal-mistoqsijiet?

 

F’nota tal-istess ktieb fejn dehret din il-poeżija l-editur jinfurmana li fl-irħula, meta n-nies jaraw kewkba feġġa, kienu jwiddbu li mhux sew tħares lejha għax tista’ tiġrilek xi magħmul. Min jara dan il-fenomenu kien imwissi li għandu jitlob hekk: ‘Istorni biex nistrok.’ Dan il-verb ġej minn ‘satar’, jiġ. għatta jew ħeba. Qawl: Nistrok biex tistorni sakemm il-mewt tiġborni. Sorsi: Ward ta’ Qari Malti (1945), p. 76-78; E.S.I.

Kaxxarizz

1. Kaxxa li tinġarr, jew armarju, fejn jinqaflu ħwejjeġ żgħar personali. Fis-sagristija kull qassis ikollu l-kaxxarizz tiegħu, li fih iqiegħed il-paramenti, il-kalċi u affarijiet oħra meħtieġa biex iqaddes. Anki l-abbatini jista’ jkollhom il-kaxxarizz tagħhom fejn jerfgħu ħwejjiġhom. 2. Għamara fl-injam, ġen. iddekorata bil-panewijiet, li tinsab fil-ġnub jew fin-nofs tas-sagristija jew swali oħra fl-ambjent tal-knisja, eż. sagristija jew oratorju. Dan it-terminu kultant jirriferi għad-dekorazzjoni tal-kaxxa bil-panew mingħajr il-ħtieġa tal-kxaxen. Wieħed jista’ jara xogħol sabiħ ta’ kaxxarizzi fis-sagristija tal-knisja ta’ San Pawl, il-Belt. Dawn inħadmu fi żmien il-Gran Mastru Manoel de Vilhena, kif turi l-arma. Xogħol ieħor sabiħ jinsab fl-oratorju tas-Sagrament, fl-anness tal-kunvent tad-Dumnikani, il-Belt. Ta’ min wieħed isemmi wkoll il-kaxxarizzi sbieħ li hemm fil-parroċċa ta’ Ħaż-Żebbuġ. Sqal. casciarizzu. Ara: Teżori fil-Knejjes Maltin, Vol. 1, p. 214.  

Karettun tal-bolrejs

Dan kien jinbena mit-tfal biex jiġru fit-toroq bih. Kien ikun magħmul minn tavla jew twavel zgħar  kemm jifilħu tifel joqgħod bil-qiegħda. Minn taħt it-tavla jgħaddu żewġ injamiet, bħal kurrenti kull naħa tat-truf fil-wisgħa biex mat-truf tagħhom jintrabtu l-borejs. Imbagħad injama fin-nofs minn taħt ukoll li b’vit u skorfina jifforma maqbad li jservi speċi ta’ steering li wieħed seta’ jidderiġib’ħabel irqieq. Ir-roti tall-karettun kienu dejjem ikunu tal-ball bearing races, jew kif kienu jgħidulom tal-borejs. Il-ball races kienu jkunu meħuda minn xi spare parts ta’ xi gear tal-karozza jew parti minn magni kbar li tkun qegħda ssirilhom l-manutenzjoni jew ikunu intremew. Bi tlieta jew b’erbgħa minn dawn ir-roti mwaħħlin waħda ma’ kull tarf tal-kurrenti, dawn il-karettuni kont titla’ fuqhom u tiġri l-aktar fejn it-triq tagħti għan-niżla. Dan is-sewqan kien ipaxxi t-tfal u ħafna drabi jinkorla l-kbar għax kienu jagħmlu ħoss tremend meta jgħaddu mill-abitat.

Karavaġġesk

Stil ta’ arti li hu ispirat mit-tpinġija tal-artist magħruf Michelangelo Merisi da Caravaggio. Dan l-artist, illum ta’ fama mondjali, ġie Malta fl-1607. Caravaggio jibqa’ jissemma bħala l-ewwel u l-aqwa esponent tal-arti msejħa chiaroscuro.  It-terminu ‘Karavaġġesk’ jirriferi wkoll għal karatteristiċi oħra li dan il-pittur kien tant magħruf għalihom. Caravaggio kien ispirat fil-figuri li pinġa tan-nies kien bosta drabi ispirat minn nies li għexu fi żmienu li hu għażel bħala mudelli. Fl-arti Karavaġġeska jispiċċa l-ideal tal-figuri tal-qaddisin bi sbuħija perfetta. Minflok tispikka r-realtà tal-figura umana bid-difetti u ġieli l-kruha kollha tagħha. Hekk pereż. nsibu li fil-pittura ta’ San Ġakbu, li hemm fl-Oratorju ta’ San Ġwann, il-figura ta’ dan il-qaddis hi mpinġija b’mod li turi li l-mudell kien bniedem reali, għax naraw il-ġilda mkemmxa u skura tal-pala ta’ idu tinbidel f’kulurha minn dik ta’ driegħu bajdanija li norm. Tkun mgħottija, bħal ma jiġri fir-realtà. Karatteristika oħra importanti tal-pitturi ta’ Caravaggio hi l-kompożizzjoni u l-qsim tax-xena f’diversi partijiet, bħal pereż. fit-tpinġija ta’ Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann, li wkoll tinsab fl-istess Oratorju ta’ San Ġwann. Hawn naraw l-eżekuzzjoni tal-qaddis n-naħa tax-xellug, waqt li l-bqija tal-pittura hi kważi vojta, ħlief għal tnejn min-nies jittawlu minn ġo tieqa.

Karlin

(Pl. karlinijiet, karnijiet) Munita ta’ flus antika li oriġ. kienet mitbugħa f’Anjou, Franza mir-Re Karlu 1 fl-1278. Din il-kelma baqgħet tintuża għal bosta denominazzjonijiet ta’ flus f’diversi renji u għal bosta sekli. F’Malta ta’ ħmien l-Ordni il-karlin kien jiswa 10 ħabbiet. Sa żmien l-Ingliżi din il-munita kienet għada tintuża sakemm l-Ingliżi introduċew is-sold (1823). Anki wara il-Maltin kienu jħobbu jsemmuha, l-aktar it-Tliet Karnijiet (Karlinijiet) li kienu l-ekwivalenti għal żewġ soldi u nofs. Idj. Ma tiswix karlin – rif. għal kwalunkwe oġġett ta’ ftit valur.

Karfusu

1. Wieħed minn ħafna appellativi li u magħruf bihom ix-xitan. 2. Logħba ta’ bosta tfal li fosthom jintgħażlu tlieta. Tifel jew tifla tagħmilha ta’ Ġesù, tifla oħra tagħmilha tal-anġlu u tifel ieħor jagħmilha ta’ Karfusu, jiġ. tax-xitan. It-tifla li tagħmilha ta’ Ġesù, b’vuċi baxxa biex ma tinstemax mill-‘anġlu’ jew minn ‘Karfusu’, tagħti kulur lil kull wieħed u waħda mit-tfal li jkun hemm madwarha. Imbagħad jersqu lejha l-Anġlu u Karfusu u jsaqsuha x’tip ta’ kuluri hi tat lit-tfal. Fil-fatt din isaqsuhielha bit-Taljan: ‘Che colore?’ L-anġlu u Karfusu jibdew jissuġġerulha kulur wieħed wara l-ieħor, kif imisshom skont it-tokk. Kull darba li ż-żewġ karattri jaqtgħu l-kulur ta’ xi tifel jew tifla dawn ikollhom imorru ħdejn l-Anġlu jew Karfusu, skont min minnhom qata’ l-kulur. Fl-aħħar jingħaddu kemm-il tifel jew tifla hemm mal-‘anġlu’ u ma’ ‘Karfusu’, u jirbaħ dak li jkun qata’ l-akbar numru ta’ kuluri. TKARFAS Sar xitan, ixxajtan. Sqal. chifarusu. corto e gobbo. Sors: Logħob, Taqbil u Ġugarelli ta’ Guido Lanfranco, Wise Owl Publications, p. 35.

Kastvall

jew KASTVAL / KAWŻALLA   1. Ġebla norm. tal-qawwi minn Għawdex li tkun twila madwar 60 ċm u wiesgħa daqs 15-il ċm li fiha kien jitħaffer speċi ta’ kanal mat-tul kollu tagħha, biex jintefa’ l-metall maħlul, fejn jifforma ruħu qabel ma jibbies. 2. Il-forma li tingħata lid-deheb jew lill-fidda meta dawn jiddewbu biex isiru ingotti – deheb kastvall. 3. Metall ieħor li jingħata din il-forma biex jintuża bħala saborra fuq il-bastimenti.  4. Ħadida twila, bħal virga, li tintuża bħala fus biex magħha jinżammu r-roti tal-karru jew karozzin.  5. Fig. bniedem ipokrita u li juri wiċċ b’ieħor. Bniedem li ma jistħi minn xejn. Espr. ‘wiċċ ta’ kastvall’. Hemm espr. oħra li tingħad b’mod ċiniku: ‘Dak il-bniedem fih biċċa deheb kastvall.’ Din tingħad għal xi ħadd li hu faċċol u għaldaqstant mhux ta’ min jafdah.  ĠOBON TAL-KASTVALL Tip ta’ ġobon li jsir mill-ħalib tal-baqar u jingħata s-sura ta’ ħbula mmaljati li jiddendlu minn lasti orizzontali biex jitħalla jistaġna bil-mod il-mod. Isem li ġej minn tip ta’ ġobon magħruf li jsir fl-Italja t’Isfel, l-aktar fi Sqallija madwar Ragusa, u li jgħidulu caciocavallo. Fl-Italja l-forma ta’ dan il-ġobon tixbah lil-lanġas, u jintrabat f’għenieqed. Biss, fir-reġjun ta’ Ragusa dan il-ġobon jingħata l-forma ta’ ingott tad-deheb. Etim. Sq. cascavaddu; final. Tal. cacciacavallo. Sorsi: E.S.I. u J.A

Kartaglorja

Jew KARTA TAL-GLORJA   Fuq l-artal, dari, il-qassis ċelebrant kien ikollu miktuba quddiemu l-orazzjonijiet ta’ ċertu tul tal-quddiesa, parti-liturġija tal-jum. Dan it-talb kien jitqiegħed fi kwadretti biex is-saċerdot ikun jista’ jaqrah faċilment. Dawn kwadretti norm. kienu jkunu tlieta, bil-kwadru tan-nofs xi ftit akbar mit-tnejn l-oħrajn. Fost it-talb kien ikun hemm biċċa mill-Evanġelju ta’ San Ġwann, għaliex fl-antik qabel ma tintemm il-quddiesa din kienet dejjem tinqara, il-Kredu u l-Glorja, u t-talb tal-ħasil tal-idejn (il-lavabo).Xi drabi kienu jitqassmu f’erba’ talbiet, kollha fl-istess inkwatru. Maż-żmien dawn il-kwadretti bdew ikunu f’forma aktarx dekorattiva tal-injam, tal-metall jew tal-fidda, bħalma mdorrijin narawhom fuq l-artal. Sors prinċipali: Lorenzo Zahra. Ara wkoll: ‘Il-Glossarju’, www.kappellimaltin.com.

 

Kartabun

Skwerra li tintuża mill-mastrudaxxi jew mill-bennejja biex jimmarkaw l-angoli akuti bi preċiżjoni fuq xogħol tal-injam jew tal-ġebel. B’hekk ix-xogħol ta’ nċanar u minċotti joħroġ angolat b’kantuniera preċiża. Idj: ‘Il-ħaġa daħlet qisha kartabun’ – jiġ. l-oġġett qabel preċiż mal-post li kien imqiegħed fih. Sqal. cartabboni. 

Kamużell

1. Tip ta’ maskra / maskarat.  2. Fil-folklor Malti dan kien bniedem li jdaħħaq bil-mossi tiegħu u bill-ħwejjeġ li kien jilbes fil-Karnival. Appel. użat kemm għall-annimali kif ukoll għan-nies li għandhom imneħirhom ċatt jew mgħawweġ. Tal. camuso – imnieħer ċatt jew mgħaffeġ. Fit-teatru Grieg din il-fiżjonomija, irrappreżentata fuq il-maskri tal-atturi, meta mħallta ma’ xufftejn kbar u ġbin imżerżaq kienet tirrifletti l-persunaġġ ta’ bniedem sempliċi, fidil u x’aktarx belhieni. Etim. Tal. camuso – M. aġġ. għal imnieħer imfattar jew bħal dak ta’ mogħża. Ara: Mid-Dinja tas-Seħer u tal-Folklor, p. 127.  (D.) LIBES KAMUŻELL, andò in maschera. KAMUŻEL   (D) Maschera buffone zanni, L. scurra.  E.S.I. jagħti l-kelma bħala KEMUŻELL.

Kakotina

jew KOKKODINA:   Il-pjanta tal-kakaw (Is. xj. Theobroma cacao) għandha ż-żerriegħa tagħha bajda, qisa tal-fażola, biss, din tiskura fil-kanella meta tinxef. Din iż-żerriegħa hi tajba biex minnha jittieħed il-butir jew iż-żejt tal-kawkaw li bih issir iċ-ċikkulata. Minn dan iż-żejt issir anki ċerta mediċina u sapun.  Oriġ. kien it-tribù Rama tan-Nikaragwa, fl-Amerika Ċentrali, li kien ikabbar il-kawkaw.  Il-kawkaw jew cocoa, inġieb fl-Ewropa, mill-Ispanjoli fl-1585, bħala żerriegħa, minn Vera Cruz, fil-Messiku. L-isem oriġ. ġej mill-kultura Azzeka fejn Cacahuatl kienet tfisser ‘l-ikel tal-allat’. Tal. Cacao. Din ix-xarba daħlet f’Malta fi żmien il-Kavallieri, u għal ħafna żmien kienet tinxtorob biss mis-sinjuri. Din bdiet tissejjaħ mill-Maltin kokkodina jew kakotina.

Kaħwa

Kelma oħra li fl-antik kienet tirriferi għall-kafè. Isemmiha M.A.V. (1796). Iż-żerriegħa tal-kafè taf l-oriġini tagħha fl-Etjopja. Sas-seklu sittax ix-xarba tal-kafè kienet l-aktar popolari fil-Kajr u f’Istanbul. Xi dokumenti juru li mill-1633 ’il quddiem il-kafè kien popolari fit-taverni tal-Birgu. L-iskjavi li kienu miżmuma fil-ħabsijiet Maltin fi żmien l-Ordni kienu rinomati għall-kafè tajjeb li kienu jsajru, u ma kinux ftit dawk il-Maltin, u anki kavallieri, li kienu jmorru jduqu l-kafè minn xi taverna tal-ilsiera. Fis-seklu dsatax f’Malta l-kafè kien sar xarba ferm popolari, anki jekk l-Ingliżi kienu jippreferu t-te. Il-kafè kien jissajjar fl-istanjata u l-frak tiegħu jitħalla jaqa’ fil-qiegħ (dan ngħidulu l-fond tal-kafè). Il-kafè f’Malta kien rinomat bħala xarba li tagħmel tajjeb għall-uġigħ ta’ żaqq, l-aktar jekk ikun imħallat bl-ilma żahar. Biex jingħata togħma differenti hawn min il-kafè jżidlu l-kannella (Ing. cinnamon), l-imsiemer tal-qronfol (cloves) jew il-ħlewwa (Ing. aniseed). Ara: KAFENA / KAFIENA. Ara wkoll: A History of Food ta’  Carmel Cassar; ‘The Maltese Who Pioneered Coffee in Europe 1665’ ta’ Giovanni Bonello, Histories of Malta – Figments and Fragments, Vol. II, pp. 48-51; Storja tal-Kultura tal-Ikel f’Malta ta’ Kenneth Gambin u Noel Buttigieg, pp. 151-155, 213-216; The Way We Ate ta’ Matty Cremona, pp. 105-110