Il-Ġganti

Il-Ġganti

Din hi r-raba’ parti ta’ sensiela li fiha qed nippruvaw nerġgħu nagħtu l-ħajja lill-karattri tal-fantasija li għandna mistoħbija fil-kultura Maltija.  Nixtiequ ħafna li jkollna mod ta’ kif inpenġu lil dawn il-karattri b’mod li kull min hu Malti jkun jista’ jagħraf karattru minn ieħor.  Dan jista’ jsir billi nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuq dawn il-karattri, u naraw li kull karattru jkollu s-simbolu tiegħu, simbolu li jagħżlu minn karattri oħra.  Hu importanti ħafna għalina li biex il-messaġġ tagħna jinftiehem aħjar, il-kitbiet tagħna jinqraw jekk jista’ jkun kollha flimkien.  Tal-anqas, wieħed għandu jara li jaqra l-introduzzjoni li tgħin lill-qarrej jifhem aħjar.  Din l-introduzzjoni tinstab HAWN.  Il-karattri kollha li ktibna fuqhom s’issa ssibhom HAWN.  Illum imiss li nitkellmu fuq:

(more…)

Il-Ħobż Malti II

Il-Ħobż Malti II

L-artiklu fuq il-ĦOBŻ TAL-MALTI li deher f’ilmiklem.com ftit taż-żmien ilu jidher li qanqal ħafna interess.  Dan forsi ġej mill-fatt li fiż-żminijiet li qegħdin ngħixu fihom, huma ħafna dawk il-Maltin u l-Għawdxin li qed jerġgħu jmiddu jdejhom biex jagħġnu l-għaġina u jaħmu l-ħobżhom ġewwa darhom stess.

Qegħdin inġibu silta minn kapitlu itwal li kien deher fit-tieni volum tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni, ta’ Ġużi Gatt.  Minn dan il-kapitlu twil, għażilna s-silta ta’ kif il-furnar dari kien jibda iqiegħed il-ħobż waħda waħda fuq il-qiegħa tal-forn, biex il-ħobż jinħema u jsir. (more…)

XOGĦOL IL-BIDWI:  F’MEJJU tal-1850

XOGĦOL IL-BIDWI: F’MEJJU tal-1850

Ix-xahar tal-Ħsad.

Qegħdin insegwu, xahar b’xahar, il-kitba li dehret fil-“Kalendarju tal-Bidwi” li Soċjeta Agrarja ta’ Malta ħarġet għas-sena 1850.  Għax-xahar ta’ Mejju, l-Kalendarju rrepeta t-tagħrif li kien ta għax-xahar ta’ Mejju tas-sena ta’ qabel. Dan it-tagħrif m’għandniex għala noqgħodu nirrepetuh, għax nistgħu nsibuh HAWN.  Imma mbagħad nistgħu nagħtu ħarsa lejn il-qwiel li L-Kalendarju tana għas-sena 1850, u nitkellmu wkoll fuq l-osservazzjoni li għamel għal dik is-sena, għax din kienet interessanti daqs l-oħra li kien tana x-xahar ta’ qabel. (more…)

L-Ors tal-Gandlora

L-Ors tal-Gandlora

F’din is-sensiela ta’ artikli qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li għandna fl-ilsien Malti, u nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuqhom, ħalli dawn il-karattri ma jintremewx u jintnesew, imma jibqgħu magħna għax huma wirt missirijietna.  Barra minn hekk qed nagħtu biżżejjed dettalji biex il-karattri jkunu jistgħu jitpenġew b’mod li nagħrfu wieħed minn ieħor, bħalma nagħrfu bejn Father Christmas u La Befana, u dan billinagħtu lil kull karattru s-simbolu tiegħu, li jkun jingħaraf minn dak ta’ karattru ieħor.  Il-ħsieb tagħna fissirnieh aktar ċar fl-introduzzjoni għal dan il-proġett, li wieħed jista’ jsibha HAWN. Dan l-artiklu fuq l-Ors tal-Gandlora hu t-tielet wieħed fis-sensiela, imma hu importanti ħafna li jinqara flimkien mal-artiklu li deher qablu: l-artiklu fuq il-Gawgaw.  Inħossu li hemm rabta bejn il-Gawgaw u l-Ors tal-Gandlora kif nittamaw li nispjegaw fil-kitba tagħna.  L-artiklu fuq il-Gawgaw tistgħu ssibuh HAWN (more…)

Il-Ħobż Malti

Il-Ħobż Malti

Bħallissa hawn ħafna minna li qed jaħmu l-ħobż id-dar.  Hawnhekk għandna artiklu ta’ Ġużi Gatt li jagħti dak kollu li hu magħruf fuq kif kien isir il-ħobż tradizzjonali Malti.  Lejn l-aħħar tal-artiklu hemm ukoll stedina biex il-Maltin jerġgħu jaħmu l-ħobż bil-ħmira ta’ Malta, mhux bil-ħmira ta’ barra li tinxtara mill-ħwienet.  L-artiklu hu meħud mit-Tieni Ktieb, Qiegħda fil-ponta ta’ lsiena ta’ Ġużi Gatt. (more…)

Il-Merħliet fit-Toroq ta’ Ħal Tarxien

Il-Merħliet fit-Toroq ta’ Ħal Tarxien

In-nies tal-Isla jgħidulhom ta’ ĊaĊu. Iż-Żwieten għandhom saqajhom ċatta; waqt li l-Karkariżi għandhom ‘wara’ ċatt. Il-Qriema huma rġiel sa nofsinhar. Rabti u Żebbuġi jagħmlu Lhudi. Fuq kulħadd hemm xi għidut, imma t-Tarxiniżi jintrabtu l-aktar jew mal-ġebel (ta’ ġebla ratba) jew mal-mogħoż (tar-redus). Il-mogħża   ħalliet marka kbira fuq il-wirt tal-poplu Tarxiniż. Tant hu hekk li l-pjanura li hemm bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun hija magħrufa bħala Buleben. Skont l-istudjuż tal-folklor il-Kavallier Rafel Bonnici Calỉ, Ġann Franġisk Abela, missier l-Istorja ta’ Malta, kiteb li l-isem Bu Leben tfisser missier il-ħalib (1).  Min jaf, forsi minħabba li hemm kienu jinġabru mijiet ta’ mogħoż? (more…)

Il-Gawgaw

Il-Gawgaw

Din hi taqsima oħra minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li tfittex u taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha hawnhekk. Fl-introduzzjoni għamilniha ċara li ħsieb tagħna hu li nagħtu biżżejjed tagħrif biex aħna l-Maltin inkunu nistgħu inpenġu x-xbiha  ta’ kull karattru b’mod li l-karattri jkunu jingħarfu minn xulxin – bl-istess mod ta’ kif aħna nagħrfu x-xbiha ta’ Father Christmas, Batma, Superman, Xummiemu, u l-bqija.  Bis-saħħa t’hekk, mhux biss it-tagħrif folkloristiku ta’ kull karattru ma jintilifx, imma wkoll dawn il-karattri ma jmutux, u jerġgħu jieħdu l-ħajja biex tistagħna l-kultura Maltija. (more…)

Il-Karnival F’Ħal Tarxien

Il-Karnival F’Ħal Tarxien

Il-karnival kien jinħass fl-iskola primarja. Il-bniet ta’ Ħal Tarxien kienu jmorru l-iskola ta’ Lanzon. Din kienet dar kbira fi Triq Paola. Ħamis qabel il-Karnival il-break iż-żgħir ta’ filgħodu kien wieħed twil. Kull tifla kienet iġġib lunch’ doppju u ħafna u ħafna ħelu. Din il-waqfa itwal mis-soltu kienet issir għaliex il-Ħamis ta’ qabel Ħadd il-Karnival kien ikun Giovedi Grass. (more…)

Il-Ħares u r-Ruħ

Il-Ħares u r-Ruħ

Malta aktarx li hu l-uniku pajjiż fid-dinja fejn in-nies donnhom li għalqu l-bibien ta’ qalbhom u neħħew minn rashom kull tifkira, li dari żgur kellhom, tal-persunaġġi tal-fantasija li jeżistu fil-lingwa u l-kultura tagħhom. (more…)

Kumittiva

1. Grupp ta’ żeffiena tal-Karnival. Dawn jippreparaw ruħhom bi kwantità kbira ta’ provi għal bosta xhur qabel il-Karnival. Imbagħad fil-jiem tal-Karnival kienu jmorru jisfnu kemm fl-ibliet tal-Cottonera kif ukoll il-Belt Valletta. F’Għawdex ukoll kien hemm bosta kumittivi. Skont Anton F. Attard dawn kienu il-kumittivi ta’ Sannat, tal-Għarb, dawk Ta’ Kerċem, ta’ San Lawrenz u tax-Xagħra. 2. Żifna tal-Karnival li tixbah il-Maltija. Il-kumittiva kellha seba’ tappiet, jew seba’ żifniet: il-Kollura, l-Ingliża, il-Franċiża, il-Mina, il-Kannizzata, is-Salib u l-Parata. Tal. comitiva: grupp, kumpanija

L-Arblu ta’ Mejju

L-Arblu ta’ Mejju

Waqt li kien għaddej ix-xogħol ta’ tisbiħ u riġenerazzjoni ta’ Pjazza San Ġorġ fil-Belt Valletta, inkixfet ħofra u ġebla li l-istoriċI ddikjaraw li kienet il-ħofra li fiha l-Kavallieri fi żmien l-amministrazzjoni tagħhom kienu jużaw għall-arblu ta’ Mejju.  (more…)

Użanzi fil-Knejjes Maltin ta’ Qabel il-Konċilju Vatikan II

Użanzi fil-Knejjes Maltin ta’ Qabel il-Konċilju Vatikan II

Fl-erbgħa ta’ filgħodu l-knejjes kienu jdoqqu tokki tal-qanpiena msejħa l-Paternoster.  Fit-tmienja jdoqqu l-Ave Marija, wara nżul ix-xemx idoqqu l-Ave Marija, u tard filgħaxija jdoqqu tokki msejħa tal-Imwiet.  Nhar ta’ Ħamis filgħaxija tindaqq mota bil-kbir biex tfakkar it-twaqqif tal-Ewkaristija, u nhar ta’ Ġimgħa fit-tlieta ta’ wara nofsinhar jindaqqu tokki biex ifakkru l-mewt ta’ Ġesu għalina.

Kitba ta’ Lorenzo Zahra. L-artiklu deher l-ewwel darba fl-Imnara Nru. 35, 2011. (more…)

Il-Folklor Marbut Mal-Kappella Ta’ Santa Marija Tar-Rokna

Il-Folklor Marbut Mal-Kappella Ta’ Santa Marija Tar-Rokna

Ħal Tarxien hu għani fejn jidħol il-bini. Insibu tempji neolitiċi, vilel, palazzi, knejjes kbar u anke kappelli. L-aktar kappella qadima li għada wieqfa hija dik ta’ Santa Marija. Magħrufa fost it-Tarxiniżi, bħala l-kappella ta’ Santa Marija tar-Rokna. L-oriġini ta’ din il-kappella jmur lura għas-seklu 16. Skont l-istuduż tal-istorja Monsinjur Vinċens Borg kien Zano Azupard (Azzopardi) li bniha. Il-kappella għall-ewwel kienet tħares lejn fetħa li tinsab biswit il-kappella. Wara l-Assedju l-Kbir l-kappella reġgħet inbniet. Din id-darba mill-flus ta’ Dun Ġammari Barbara fl-1688. Matul is-seklu 18, studjuż ieħor, Joseph A. Farrugia, jgħid li l-kappella ġiet irranġata. Il-flus inħarġu mill-isqof Cocco Palmieri, u xi Tarxiniżi l-aktar Ġwanni Dumink Calleja. Mażżmien il-kappella ġiet mogħtija kopla, kampnari u anke faċċata ġdida. (more…)

Drawwiet li Spiċċaw jew Inbidlu

Drawwiet li Spiċċaw jew Inbidlu

Fi tfuliti kien hemm xi drawwiet li llum spiċċaw jew inbidlu skont il-ħsieb tan-nies tal-lum – għax hekk miexja d-dinja…dejjem iddur u aħna nduru magħha.  Dawn id-drawwiet kienu l-aktar ta’ xeħta reliġjuża. (more…)

Il-Quċċija fil-Festa ta’ Santa Luċija Fost Il-Maltin ta’ Tuneż

Il-Quċċija fil-Festa ta’ Santa Luċija Fost Il-Maltin ta’ Tuneż

Id-dizzjunarju ta’ Aquilina jiddeskrivi l-kelma QUĊĊIJA hekk:

Ċerimonja li fiha jqiegħdu basket żgħir mimli qamħ, ġugarelli, u xi ċekċikiet oħra żgħar quddiem tarbija li tkun għadha kemm għalqet sena, u skont l-ewwel oġġett li t-tarbija taqbad f’idha, il-ġenituri jbassru l-karriera li t-tarbija tkun se taqbad meta tikber[1].

Kitba ta’ Ġużi Gatt. L-Artiklu oriġinali deher fl-Imnara Nru. 40, 2016. (more…)

Kuċiniera

Spiritiera ta’ daqs pjuttost ikbar mis-soltu, ħafna drabi b’erba’ ftejjel, ġieli aktar, li tintuża għal tisjir kbir. Kull ftila, biex tinxtegħel jew tintefa kienet ttitella’ ‘l fuq u titnżżel ’l isfel b’buttuna li wieħed idawwar lejn naħa jew oħra. Il-ftejjel kienu jinxtegħlu jew waħda waħda, jew kollha f’daqqa, skont il-bżonn. Meta wieħed kien issajjar ‘fuq ta’ bi tlieta’ dan kien ifisser li t-tliet ftejjel kollha kienu jinxtegħlu biex is-sħana tagħhom tkun aktar qawwija u l-ikel isir malajr. Ftila waħda biss kienet tkun miżmuma mixgħula nofs ta’ nhar sħiħ biex iżżomm l-ikel ‘itektek’) jew inkella biex iżżomm xi kitla msaħħna. Kien hemm ukoll il-kuċiniera tal-istim u l-kuċiniera tat-tromba.