Is-Sħaħar

Is-Sħaħar

Din hi taqsima oħra, is-sitt waħda, minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil u l-fantasija ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha HAWN. (more…)

Kwareżima

Ir-Randan.  KWAREŻIMAL  1. Kors ta’ prietki tar-Randan. Kienet tissejjaħ hekk ukoll il-prietka li kienet issir fir-Randan fil-Konkatidral ta’ San Ġwann il-Belt. 2. Tip ta’ ħelu li jittiekel fir-Randan, magħmul minn lewż mitħun u mħallat mad-dqiq, ftit qxur tal-kannella (Is. xj. cinamonum) u ftit ilma żahar. Wara li jissajjar fil-forn il-ħelu jiżdidlu l-għasel u xi ftit pistaċċjo. Dan il-ħelu kont tista’ tieklu fir-Randan mingħajr ma tikser l-astinenza għaliex ir-riċetta tal-kwareżimal la għandha xaħmijiet u lanqas bajd jew ħalib. Ara: SAWM U ASTINENZA. Etim. Tal. Quaresima. Lat. quadrigesima – M. erbgħin jum qabel l-Għid. Sp. cuaresma.

KWAREŻIMALIST     Il-predikatur tal-prietki tar-Randan. Bosta drabi l-kwareżimalisti kienu jkunu barranin, l-aktar patrijiet Taljani, u kienu jinġiebu apposta Malta għal dan iż-żmien biex jagħmlu l-prietka tagħhom f’diversi knejjes. Ganado, fil-ktieb tiegħu Rajt Malta Tinbidel, it-Tieni Ktieb (p. 105), isemmi żewġ kwareżimalisti ta’ żmienu li kienu magħrufa sew. Dawn kienu Padre Somigli u Padre Balestieri. Dan tal-aħħar kien tant famuż illi meta kien jipprietka f’Napli kienu jmorru eluf kbar ta’ nies biex jisimgħuh.

Drawwiet Tradizzjonali fil-Festi Tagħna

Drawwiet Tradizzjonali fil-Festi Tagħna

Dak li Fadal mal-Ħafna li Għeb. 

Kitba ta’ Anton Attard. Dan l-artiklu kien deher oriġinarjament fl-Imnara (2013 Nru 37)

Ir-rabta tagħna l-Maltin mat-twemmin Nisrani tmur lura sekli sħaħ. Dan wassal biex, sa minn żminijiet imbiegħda, il-biċċa l-kbira ta’ ħajjitna tfasslet madwar dak kollu reliġjuż. Iċ-ċelebrazzjonijiet f’ġieħ il-qaddisin protetturi tal-irħula tagħna ma ħallejnihomx għal ġol-knejjes biss. Sehem kbir minnhom ħriġnieh fl-imsieraħ, fil-pjazez u fi triqatna. Il-festi saru l-aktar jiem speċjali tas-sena ta’ kull belt jew raħal. Maż-żmien, ma’ wħud minnhom intrabtu drawwiet partikulari. Xi wħud minn dawn għadhom magħna, iżda ħafna minnhom intesew u saru biss parti mill-folklor tal-Gżejjer tagħna. (more…)

It-Tork tat-taraġ

It-Tork tat-taraġ

Din hi taqsima oħra, il-ħames waħda, minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil u l-fantasija ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li tfittex u taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha HAWN. Fl-introduzzjoni għamilniha ċara li l-ħsieb tagħna hu li nagħtu biżżejjed tagħrif biex aħna l-Maltin inkunu nistgħu inpenġu x-xbiha  tal-ħafna  karattri tal-fantasija li jeżistu mistoħbija fil-kultura tagħna, b’mod li l-karattri jkunu jingħarfu minn xulxin – bl-istess mod ta’ kif aħna nagħrfu x-xbiha ta’ Father Christmas, Batman, Superman, Xummiemu, u l-bqija.  Bis-saħħa t’hekk, mhux biss it-tagħrif folkloristiku ta’ kull karattru ma jintilifx, imma wkoll dawn il-karattri ma jmutux, u jerġgħu jieħdu l-ħajja biex tistagħna l-kultura Maltija.  Inħossu li hu importanti li x-xogħol jinqara kollu f’daqqa.  Il-karattri li tkellimna fuqhom s’issa tista’ ssibhom HAWN

(more…)

Kus

Buqar, ġarra. Ngħidu, ‘aħjar ma ddendilx kusek miegħu dak’, bħallikieku, jekk tazzarda ttawwalha ma’ dak li jkun tista’ tiġi f’inkwiet kbir. M.A.V. (1828) jagħti dan il-qawl: ‘La ddendilx kusek f’bieb l-imgħallaq’. Skont M.A.V. jgħid li din it-twissija tingħatha għax jekk wieħed idendel kusu ma’ bieb tal-familjari tal-imgħallaq dawn jistgħu jistħajlu li din hi mossa magħmula apposta biex tniggiżhom (il-kus imdendel jissimbolizza l-imgħallaq fuq il-forka). Inħoss li din l-analoġija mhix b’saħħitha biżżejjed. Nissuspetta li ‘mgħallaq’ hi korruzzjoni ta’ kelma antika, ‘magħlaq’, oġġett li jingħalaq, eż. bħal armarju li fih jitqiegħdu l-affarijiet bżonjużi. Nassumu li jekk hu hekk, it-twiddiba tagħmel aktar sens għax b’hekk wieħed qiegħed jagħti parir prattiku biex wieħed njeviga l-kus jinkiser. Fi kliem ieħor, l-qawl qiegħed iwiddeb li minn jissogra jagħmel xi ħaġa ta’ riskju jispiċċa ħażin. Fl-istorja li kiteb Agostino Levanzin, Is-Saħħar Falzun, naqraw hekk: ‘[…Girgor is-sakristant] ġibed ‘il ġewwa lil Ħamid biex xi flien ma jaraħx hemm u jorbotlu kusu ma’ bieb Ambroġ’. Sors: Ward ta’ Qari Malti, (1945), ‘Indiema Mwaħħra’, p. 214.

Il-Ħobż Malti III

Il-Ħobż Malti III

Iż-żewġ artikli fuq il-ĦOBŻ TAL-MALTI li dehru f’ilmiklem.com ftit taż-żmien ilu marru tajjeb ħafna mal-qarrejja tagħna.  Tieħu pjeċir ta’ mitt skud tara l-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jmiddu jdejhom biex jagħġnu l-għaġina u jaħmu ħobżhom ġewwa darhom stess.  L-artikli ta’ qabel tistgħu issibuhom HAWN u HAWN.

Din id-darba qegħdin inġibu silta oħra minn kapitlu itwal li kien deher fit-tieni volum tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni, ta’ Ġużi Gatt.  

(more…)

Il-Ġganti

Il-Ġganti

Din hi r-raba’ parti ta’ sensiela li fiha qed nippruvaw nerġgħu nagħtu l-ħajja lill-karattri tal-fantasija li għandna mistoħbija fil-kultura Maltija.  Nixtiequ ħafna li jkollna mod ta’ kif inpenġu lil dawn il-karattri b’mod li kull min hu Malti jkun jista’ jagħraf karattru minn ieħor.  Dan jista’ jsir billi nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuq dawn il-karattri, u naraw li kull karattru jkollu s-simbolu tiegħu, simbolu li jagħżlu minn karattri oħra.  Hu importanti ħafna għalina li biex il-messaġġ tagħna jinftiehem aħjar, il-kitbiet tagħna jinqraw jekk jista’ jkun kollha flimkien.  Tal-anqas, wieħed għandu jara li jaqra l-introduzzjoni li tgħin lill-qarrej jifhem aħjar.  Din l-introduzzjoni tinstab HAWN.  Il-karattri kollha li ktibna fuqhom s’issa ssibhom HAWN.  Illum imiss li nitkellmu fuq:

(more…)

Il-Ħobż Malti II

Il-Ħobż Malti II

L-artiklu fuq il-ĦOBŻ TAL-MALTI li deher f’ilmiklem.com ftit taż-żmien ilu jidher li qanqal ħafna interess.  Dan forsi ġej mill-fatt li fiż-żminijiet li qegħdin ngħixu fihom, huma ħafna dawk il-Maltin u l-Għawdxin li qed jerġgħu jmiddu jdejhom biex jagħġnu l-għaġina u jaħmu l-ħobżhom ġewwa darhom stess.

Qegħdin inġibu silta minn kapitlu itwal li kien deher fit-tieni volum tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni, ta’ Ġużi Gatt.  Minn dan il-kapitlu twil, għażilna s-silta ta’ kif il-furnar dari kien jibda iqiegħed il-ħobż waħda waħda fuq il-qiegħa tal-forn, biex il-ħobż jinħema u jsir. (more…)

XOGĦOL IL-BIDWI:  F’MEJJU tal-1850

XOGĦOL IL-BIDWI: F’MEJJU tal-1850

Ix-xahar tal-Ħsad.

Qegħdin insegwu, xahar b’xahar, il-kitba li dehret fil-“Kalendarju tal-Bidwi” li Soċjeta Agrarja ta’ Malta ħarġet għas-sena 1850.  Għax-xahar ta’ Mejju, l-Kalendarju rrepeta t-tagħrif li kien ta għax-xahar ta’ Mejju tas-sena ta’ qabel. Dan it-tagħrif m’għandniex għala noqgħodu nirrepetuh, għax nistgħu nsibuh HAWN.  Imma mbagħad nistgħu nagħtu ħarsa lejn il-qwiel li L-Kalendarju tana għas-sena 1850, u nitkellmu wkoll fuq l-osservazzjoni li għamel għal dik is-sena, għax din kienet interessanti daqs l-oħra li kien tana x-xahar ta’ qabel. (more…)

L-Ors tal-Gandlora

L-Ors tal-Gandlora

F’din is-sensiela ta’ artikli qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li għandna fl-ilsien Malti, u nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuqhom, ħalli dawn il-karattri ma jintremewx u jintnesew, imma jibqgħu magħna għax huma wirt missirijietna.  Barra minn hekk qed nagħtu biżżejjed dettalji biex il-karattri jkunu jistgħu jitpenġew b’mod li nagħrfu wieħed minn ieħor, bħalma nagħrfu bejn Father Christmas u La Befana, u dan billinagħtu lil kull karattru s-simbolu tiegħu, li jkun jingħaraf minn dak ta’ karattru ieħor.  Il-ħsieb tagħna fissirnieh aktar ċar fl-introduzzjoni għal dan il-proġett, li wieħed jista’ jsibha HAWN. Dan l-artiklu fuq l-Ors tal-Gandlora hu t-tielet wieħed fis-sensiela, imma hu importanti ħafna li jinqara flimkien mal-artiklu li deher qablu: l-artiklu fuq il-Gawgaw.  Inħossu li hemm rabta bejn il-Gawgaw u l-Ors tal-Gandlora kif nittamaw li nispjegaw fil-kitba tagħna.  L-artiklu fuq il-Gawgaw tistgħu ssibuh HAWN (more…)

Il-Ħobż Malti

Il-Ħobż Malti

Bħallissa hawn ħafna minna li qed jaħmu l-ħobż id-dar.  Hawnhekk għandna artiklu ta’ Ġużi Gatt li jagħti dak kollu li hu magħruf fuq kif kien isir il-ħobż tradizzjonali Malti.  Lejn l-aħħar tal-artiklu hemm ukoll stedina biex il-Maltin jerġgħu jaħmu l-ħobż bil-ħmira ta’ Malta, mhux bil-ħmira ta’ barra li tinxtara mill-ħwienet.  L-artiklu hu meħud mit-Tieni Ktieb, Qiegħda fil-ponta ta’ lsiena ta’ Ġużi Gatt. (more…)

Il-Merħliet fit-Toroq ta’ Ħal Tarxien

Il-Merħliet fit-Toroq ta’ Ħal Tarxien

In-nies tal-Isla jgħidulhom ta’ ĊaĊu. Iż-Żwieten għandhom saqajhom ċatta; waqt li l-Karkariżi għandhom ‘wara’ ċatt. Il-Qriema huma rġiel sa nofsinhar. Rabti u Żebbuġi jagħmlu Lhudi. Fuq kulħadd hemm xi għidut, imma t-Tarxiniżi jintrabtu l-aktar jew mal-ġebel (ta’ ġebla ratba) jew mal-mogħoż (tar-redus). Il-mogħża   ħalliet marka kbira fuq il-wirt tal-poplu Tarxiniż. Tant hu hekk li l-pjanura li hemm bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun hija magħrufa bħala Buleben. Skont l-istudjuż tal-folklor il-Kavallier Rafel Bonnici Calỉ, Ġann Franġisk Abela, missier l-Istorja ta’ Malta, kiteb li l-isem Bu Leben tfisser missier il-ħalib (1).  Min jaf, forsi minħabba li hemm kienu jinġabru mijiet ta’ mogħoż? (more…)

Il-Gawgaw

Il-Gawgaw

Din hi taqsima oħra minn sensiela ta’ kitbiet maħsuba biex il-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jsiru midħla tal-karattri fittizji tal-fantasija li dari kienu jixgħelu l-istħajjil ta’ niesna. Jekk din hi l-ewwel darba tiegħek li qed taqra l-kitba ta’ dis-sensiela, ikun tajjeb li tfittex u taqra wkoll l-introduzzjoni, li għandek issibha hawnhekk. Fl-introduzzjoni għamilniha ċara li ħsieb tagħna hu li nagħtu biżżejjed tagħrif biex aħna l-Maltin inkunu nistgħu inpenġu x-xbiha  ta’ kull karattru b’mod li l-karattri jkunu jingħarfu minn xulxin – bl-istess mod ta’ kif aħna nagħrfu x-xbiha ta’ Father Christmas, Batma, Superman, Xummiemu, u l-bqija.  Bis-saħħa t’hekk, mhux biss it-tagħrif folkloristiku ta’ kull karattru ma jintilifx, imma wkoll dawn il-karattri ma jmutux, u jerġgħu jieħdu l-ħajja biex tistagħna l-kultura Maltija. (more…)

Il-Karnival F’Ħal Tarxien

Il-Karnival F’Ħal Tarxien

Il-karnival kien jinħass fl-iskola primarja. Il-bniet ta’ Ħal Tarxien kienu jmorru l-iskola ta’ Lanzon. Din kienet dar kbira fi Triq Paola. Ħamis qabel il-Karnival il-break iż-żgħir ta’ filgħodu kien wieħed twil. Kull tifla kienet iġġib lunch’ doppju u ħafna u ħafna ħelu. Din il-waqfa itwal mis-soltu kienet issir għaliex il-Ħamis ta’ qabel Ħadd il-Karnival kien ikun Giovedi Grass. (more…)

Il-Ħares u r-Ruħ

Il-Ħares u r-Ruħ

Malta aktarx li hu l-uniku pajjiż fid-dinja fejn in-nies donnhom li għalqu l-bibien ta’ qalbhom u neħħew minn rashom kull tifkira, li dari żgur kellhom, tal-persunaġġi tal-fantasija li jeżistu fil-lingwa u l-kultura tagħhom. (more…)

Kumittiva

1. Grupp ta’ żeffiena tal-Karnival. Dawn jippreparaw ruħhom bi kwantità kbira ta’ provi għal bosta xhur qabel il-Karnival. Imbagħad fil-jiem tal-Karnival kienu jmorru jisfnu kemm fl-ibliet tal-Cottonera kif ukoll il-Belt Valletta. F’Għawdex ukoll kien hemm bosta kumittivi. Skont Anton F. Attard dawn kienu il-kumittivi ta’ Sannat, tal-Għarb, dawk Ta’ Kerċem, ta’ San Lawrenz u tax-Xagħra. 2. Żifna tal-Karnival li tixbah il-Maltija. Il-kumittiva kellha seba’ tappiet, jew seba’ żifniet: il-Kollura, l-Ingliża, il-Franċiża, il-Mina, il-Kannizzata, is-Salib u l-Parata. Tal. comitiva: grupp, kumpanija